Ο Δημήτρης Νανόπουλος στον «Ε.Κ.»: Το Σύμπαν, ο άνθρωπος και μια πορτοκαλάδα στο Harvard Club | ekirikas.com

Τις περισσότερες φορές ο  χώρος που πρόκειται να επισκεφτείς προδίδει τη συνάντηση πριν καν ξεκινήσει. Σαν να σε προετοιμάζει γι’ αυτό που πρόκειται να συμβεί . Έτσι ένα απόγευμα γύρω στις 5 μ.μ. στο Harvard Club στο Μανχάταν, μέσα σε εκείνα τα σαλόνια που  έχουν απορροφήσει δεκαετίες συνομιλιών, εξουσίας και ανδρικής αυτοπεποίθησης μιας άλλης εποχής, απόηχο του Θεόδωρου Ρούσβελτ, βρέθηκα απέναντι σε έναν άνθρωπο που, χωρίς καμία προσπάθεια, ανέτρεπε όλα τα στερεότυπα που κουβαλούσε αυτός ο χώρος.

Καθίσαμε πρώτα σε δυο πολυθρόνες κάπως μακριά η μια από την άλλη, που δεν μας βόλεψαν και μεταφερθήκαμε λίγο πιο δίπλα,  σε έναν βαθύ, μαύρο δερμάτινο καναπέ φτιαγμένο για «gentlemen», στιβαρό, αυστηρό, σχεδόν επιβλητικό. Η πρώτη κίνηση που έσπασε αυτή τη σκηνογραφία ήταν δική του. Σηκώθηκε μόνος του, σχεδόν αθόρυβα, και επέστρεψε με πορτοκαλάδα και τα κλασικά peanuts, σαν να ήμασταν σε ένα καφέ της γειτονιάς και όχι σε έναν χώρο που σε κάνει να μετράς τις λέξεις σου πριν καν τις πεις. Κάπου εκεί άρχισα να νιώθω ένα σοκ ανάμεσα σε αυτό που περίμενα και σε αυτό που πραγματικά συνέβαινε. Γιατί απέναντί μου δεν είχα απλώς τον Δημήτρη Νανόπουλο, έναν από  τους σημαντικότερους θεωρητικούς φυσικούς παγκοσμίως, με μια διαδρομή που περνά από το CERN, το Harvard University και το Texas A&M University, αλλά έναν άνθρωπο που σε απογυμνώνει από κάθε αίσθηση «πρέπει» και που μπορεί μέσα σε μια πρόταση να σου διαλύσει κάθε ψευδαίσθηση μεγαλείου με την ανθρωπιά, την ειλικρίνεια και την αυθεντικότητά του.

Πνιγμένη στο άγχος να μην ξεφύγω, να μην φανώ ανεπαρκής, ήμουν υπερβολικά προετοιμασμένη. Σαράντα επτά ερωτήσεις, σε χαρτιά που μπλέχτηκαν στα χέρια μου από την αμηχανία, λες και ήθελαν και αυτά να αποδράσουν από τη συνέντευξη μαζί με μένα. Μέχρι που με κοίταξε με συμπάθεια και μου είπε κάτι που λειτούργησε σαν απελευθέρωση: «Να το πάμε πιο ελεύθερα. Έτσι γίνεται πιο ωραία η συζήτηση». Και είχε δίκιο. Γιατί αυτό που ακολούθησε δεν ήταν μια τυπική συνέντευξη. Ήταν μια συνομιλία που ξεκίνησε από την Πρωτομαγιά και τον «μετάνθρωπο» και έφτασε μέχρι το Big Bang, την κβαντική τυχαιότητα και την ιδέα ότι το Σύμπαν δεν μας χρωστά απολύτως τίποτα. Ο λόγος που τον έφερε στη Νέα Υόρκη, μετά 30 χρόνια ζωής στο Χιούστον, είναι το Nanopoulos Foundation και, πιο συγκεκριμένα, το νέο του τμήμα, το Digital Health Literacy & Policy Hub, που εδρεύει στη Νέα Υόρκη και προωθεί την εκπαίδευση νέων επιστημόνων και τη γεφύρωση επιστήμης, τεχνολογίας και κοινωνίας.

Γεννημένος στην Παλλήνη, μεγάλωσε με απλότητα, σε ένα περιβάλλον που του χάρισε κάτι βαθύτερο από τη γνώση: στάση ζωής. Μπορεί να μιλά για πολυσύμπαντα, αλλά σου θυμίζει ότι το σημαντικό είναι να κοιτάς τον εαυτό σου στον καθρέφτη και να χαμογελάς. Καθισμένη δίπλα του, ένιωθα ένα ζεστό, καθησυχαστικό δέος. Γιατί πίσω από την ιδιοφυΐα, υπάρχει ένας άνθρωπος που δεν ξέχασε ποτέ να παραμένει άνθρωπος. Και τελικά, ίσως αυτό να είναι και το πιο «κοσμικό» του μάθημα και ο μόνος τρόπος να αποκτήσει νόημα όλο αυτό το χάος. Και κάτι ακόμα, πριν διαβάσετε την συνέντευξή του. Το επίθετό του, ξεκινά από την αρχαία ελληνική λέξη νᾶνος, που έχει συνδεθεί με κάτι εξαιρετικά μεγάλο στη σύγχρονη φυσική: με θεωρίες για το Σύμπαν, τα Μαθηματικά και το Άπειρο. Ίσως, τελικά, να μην είναι παράλογο να σκεφτεί κανείς πως το Σύμπαν, με τον δικό του αθόρυβο τρόπο, «επιλέγει» κάποιους ανθρώπους για να εκφραστεί μέσα από αυτούς. Όχι με μυστικιστική έννοια, αλλά σαν μια ποιητική σύμπτωση ανάμεσα στο τυχαίο και στο αναγκαίο.

Κύριε Νανόπουλε σε μια εποχή όπου η Επιστήμη και η Τεχνολογία αναδιαμορφώνουν τον Κόσμο, τι μένει από μεγάλες επετείους και διεκδικήσεις, όπως η Πρωτομαγιά; Άγκυρες μνήμης που θα συνεχίζουν να μας ορίζουν ή ίχνη ενός Κόσμου που σβήνει;

Εάν με ρωτήσετε ξαφνικά, θα σας έλεγα ότι αυτά σε λίγο θα γίνουν ίχνη παρελθόντος. Θέλω να πιστεύω ότι θα είναι άγκυρες, όπως είπατε, ή νησίδες που θα πατάμε επάνω για να προχωρήσουμε. Για την επανάσταση, είτε με τον ορισμό της πραγματικής, είτε της μεταφορικής, δεν νομίζω ότι ο κόσμος θα σταματήσει ποτέ να κάνει επαναστάσεις με οποιονδήποτε τρόπο. Μπορεί να μην έχουν την  αγριότητα της Γαλλικής ή της Ρωσικής Επανάστασης που άλλαξαν τον Κόσμο, αλλά πιστεύω, ότι εκεί που βαδίζει τώρα, ο άνθρωπος, δεν θα παραμείνει ο ίδιος σαν είδος, οπότε εύχομαι και ελπίζω να μη φτάσουμε στο σημείο να κοιτάμε κι εμείς κάποτε το παρελθόν και να λέμε, πώς ήταν και τι κάνανε κάποτε οι άνθρωποι. 

Πιστεύετε ότι οι ραγδαίες εξελίξεις στην Τεχνολογία, τη Βιολογία και την Τεχνητή Νοημοσύνη οδηγούν στη δημιουργία ενός άλλου ανθρώπου;

Περνάμε σε  αυτό που έχω ονομάσει «μετάνθρωπο». Θα αλλάξει ο άνθρωπος, ήδη έχουμε αλλάξει. Δεν μπορούμε να το συλλάβουμε με τις δικές μας έννοιες, ότι σαν όντα θα είμαστε  πολύ διαφορετικά. Οι αλλαγές δεν θα είναι η συνέχεια της ιστορίας,  θα είναι άβυσσος. Όποιος πρόλαβε τον Κύριο είδε… Αν με ρωτήσετε ψυχρά, θα σας πω ότι επειδή όλος ο κόσμος δεν έχει την ίδια αντίληψη του τι συμβαίνει στην εποχή μας , φοβάμαι ότι στην αρχή τουλάχιστον, επειδή οι άνθρωποι φοβούνται τις αλλαγές, μήπως έχουμε αναταράξεις. Αν το δω πιο μελλοντικά, φαντάζομαι θα το συνηθίσουν και θα κάνουν σωστή χρήση. Υπάρχουν κάποιοι βέβαια  που συμμετέχουν στις εξελίξεις, αλλά είναι  πολύ λίγοι. Άρα, σαν συμπέρασμα, θα συνεχίσουν και θα ξεφτίσουν πολλές έννοιες και αξίες, αλλά θα αντικατασταθούν με άλλου είδους νησίδες, που θα ικανοποιούν τις ικανότητες και τα μυαλά του μετανθρώπου.

Αν κοιτάξουμε το παρελθόν, πώς κατάφερε ο άνθρωπος να φτάσει σε τόσο μεγάλα επιτεύγματα χωρίς τα σημερινά εργαλεία; Υπήρξε άραγε κάποια εξωτερική βοήθεια ή εξηγούνται όλα από την ίδια την ανθρώπινη εξέλιξη;

Δεν φαντάζομαι ότι σε ένα Σύμπαν 13,8 δισεκατομμυρίων ετών, με περίπου 100 δισεκατομμύρια γαλαξίες και κάθε γαλαξία να περιέχει άλλα τόσα αστέρια, και ενώ τα τελευταία 30 χρόνια βρίσκουμε συνεχώς άστρα παρόμοια με τον δικό μας Ήλιο, δεν θα υπάρχει αλλού ζωή. Είμαι αγνωστικιστής σε αυτά τα θέματα. Είναι πολύ πιο πιθανό να υπάρχουν μορφές ζωής, παρά να μην υπάρχουν. Βέβαια, θα είναι πολύ διαφορετικές από εμάς, μπορεί να μην έχουν καν το δικό μας DNA.

Πραγματικά, όμως, υπήρξαν εποχές όπου οι άνθρωποι ανέπτυξαν τεράστια ευφυΐα. Ο Αρχιμήδης, ο Πυθαγόρας, ο Δημόκριτος,  αν σκεφτείτε τι είπαν,  σε σύγκριση με αυτά που έχουμε σήμερα, είναι εντυπωσιακό. Πολλά από όσα υποστήριξαν αποδείχθηκαν μετά από 2.000 χρόνια. Άρα υπήρχαν άνθρωποι εξαιρετικά προχωρημένοι για την εποχή τους.

Και οι τρεις αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι και μαθηματικοί που αναφέρατε   δεν μίλησαν για το Σύμπαν με τον ίδιο τρόπο, αλλά όλοι συνέβαλαν στη φυσική και μαθηματική κατανόησή του. Τι γλώσσα μιλάει τελικά το Σύμπαν και τι σημαίνει για σας;

Όπως είπε και  ο Γαλιλαίος, «το βιβλίο της φύσης είναι γραμμένο με μαθηματικά». Και αυτό που έχει σημασία για εμάς είναι ότι έχουμε φτάσει στο σημείο να γνωρίζουμε, σε μεγάλο βαθμό, πώς ξεκίνησε το Σύμπαν. Γι’ αυτό που λέμε Big Bang έχουμε μια αρκετά καλή εικόνα, και φαίνεται πως το Σύμπαν είναι αυτοδημιούργητο. Αισθάνομαι ότι γι’ αυτό το σκοπό ήρθα. Από μικρός βαριόμουν αυτά που κάναμε στο σχολείο, πάντα πίστευα ότι τα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα απαντώνται μόνο μέσα από πειραματικά δεδομένα, και αυτό το βλέπουμε συνεχώς. Το Σύμπαν είναι μια κβαντική διακύμανση από το «τίποτα». Και πηγαίνει προς άπειρο χρόνο. Υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει. Σαν το νερό που κυλάει συνεχώς, μια συνέχεια, από την οποία εμείς βλέπουμε μόνο πολύ μικρά κομμάτια.

Το καλό με τον άνθρωπο είναι ότι έχει μνήμη, γι’ αυτό και η γνώση δεν χάνεται. Ο Νεύτων έλεγε ότι «στεκόμαστε στους ώμους γιγάντων», εννοώντας τα μεγάλα μυαλά πριν από εμάς. Αν δεν υπήρχαν ο Γαλιλαίος και ο Νεύτων, τι θα κάναμε σήμερα;

Απαντάμε τώρα σε ερωτήματα που έθεταν ο Θαλής, ο Δημόκριτος, ο Ηράκλειτος. Για λόγους που δεν θα αναλύσω τώρα, τα έργα του Δημόκριτου και του Ηράκλειτου χάθηκαν. Όμως ο Ηράκλειτος είχε πει: «τον κόσμο αυτόν δεν τον έφτιαξε ούτε Θεός, ούτε άνθρωπος, υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει». Αυτά τον 6ο αιώνα π.Χ.! Η σύγχρονη θεωρία για τα πολυσύμπαντα δεν λέει κάτι τόσο διαφορετικό, αγγίζει παρόμοιες ιδέες, τις οποίες σήμερα προσεγγίζουμε επιστημονικά. Μην ξεχνάμε ότι μια θεωρία μπορεί να ισχύει για 300 χρόνια και με ένα πειραματικό δεδομένο να ανατραπεί. Εμείς, στη δουλειά μας, τη θεωρητική και πειραματική φυσική,  λέμε αυτό που βρίσκουμε. Δεν θα μας πουν οι άλλοι τι να πούμε. Πολλά από τα πιστεύω που έχουμε θα αλλάξουν. Ο κόσμος ακόμα δεν το έχει καταλάβει.

Είχατε πει σε μια διάλεξή σας: «Προσέξτε, προσέξτε τι κάνετε σε αυτή τη ζωή, γιατί θα ξαναγίνει».

Ναι, υπάρχει αυτό το Σύμπαν που ζούμε, με συγκεκριμένους νόμους, αλλά μπορεί το ίδιο Σύμπαν να ξαναδημιουργηθεί ακριβώς όπως είναι τώρα. Και αν οι αρχικές συνθήκες είναι κοντά σε αυτές, μπορεί τα πράγματα να επαναληφθούν και να είμαστε πάλι εδώ πέρα, αυτό που λέμε δηλαδή déjà vu.

Αυτά τα βήματα που κάνουμε τώρα είναι πολύ τολμηρά. Υπάρχουν πολλές αντιδράσεις από ορισμένους. Δεν είναι η Φιλοσοφία που δίνει απαντήσεις στην Επιστήμη. Μιλούσα κάποια μέρα και έλεγα ότι η ύλη από την οποία είναι φτιαγμένο το Σύμπαν είναι μόνο κατά 4% αυτή που γνωρίζουμε, δηλαδή πρωτόνια, νετρόνια κ.λπ. Το 23% είναι αυτό που λέμε σκοτεινή ύλη, που ξέρουμε ότι υπάρχει αλλά δεν γνωρίζουμε ακριβώς τις ιδιότητές της, και το 73% είναι σκοτεινή ενέργεια. Δεν είναι μόνο ότι δεν είμαστε το κέντρο του κόσμου -καταρχάς το Σύμπαν δεν έχει κέντρο- αλλά δεν είμαστε καν φτιαγμένοι από αυτό που αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος του Σύμπαντος.

Ένα μέρος μας είναι όμως. Αυτό συμπεριλαμβάνει και τη σκέψη μας;

Η Νευροεπιστήμη σήμερα είναι ξεκάθαρη σε αυτό: ο εγκέφαλος είναι η «μηχανή» του νου. Η σκέψη αναδύεται, υπάρχει η μνήμη, αλλά όλα αυτά δημιουργούνται μέσα από τα νευρικά κυκλώματα. Ο Μαρξ έλεγε ότι η ποσοτική συσσώρευση φέρνει την ποιοτική αλλαγή  και εδώ αυτό ακριβώς συμβαίνει. Δηλαδή, όπως μου έλεγαν παλιά: «Βρε Δημήτρη, θα βάλεις δέκα νευρώνες και θα σου φτιάξουν τη σκέψη;». Μα δεν είναι δέκα νευρώνες, είναι περίπου 100 δισεκατομμύρια. Και δεν είναι όλοι υπεύθυνοι για το ίδιο πράγμα, αλλά μεγάλα δίκτυα που οδηγούν σε αυτό που λέμε σκέψη, και το άθροισμα όλων αυτών είναι αυτό που ονομάζουμε συνείδηση. Συνείδηση είναι το σύνολο των επιδράσεων που συμβαίνουν στον εγκέφαλο σε κάθε δεδομένη στιγμή.

Όταν πεθαίνουμε, παραμένει η συνείδηση ή τελειώνει;

Όταν πεθαίνουμε, απλά όλα αποσυντίθενται. Τελειώνουμε. Η απάντηση εδώ είναι πιο ισχυρή και τεκμηριωμένη. Γινόμαστε ξανά ύλη, πρωτόνια και νετρόνια, όπως λέμε. Ακόμα και το Ευαγγέλιο το λέει: «χώμα είμαστε και χώμα θα γίνουμε». Από εκεί και πέρα, η προσωπική μας ιστορία τελειώνει.

Στην αρχή σας είπα ότι χάθηκαν τα γραπτά του Ηράκλειτου. Αυτό συνέβη γιατί οι διδασκαλίες του Πλάτωνα και του Σωκράτη ταίριαζαν περισσότερο με άλλες επικρατούσες ιδέες, οπότε διασώθηκαν εκείνες. Για τον Δημόκριτο έχει γραφτεί ότι ο Αριστοτέλης και ο Πλάτωνας δεν τον ευνοούσαν, γιατί οι ιδέες του ανέτρεπαν τις δικές τους.

Υπάρχουν θεωρίες, όπως ο «Νόμος της Έλξης», που θεωρεί ότι οι σκέψεις μας επηρεάζουν το Σύμπαν και ότι η θετικότητα φέρνει αποτελέσματα.

Θα το πω απλά: πιστεύω ότι όταν είσαι συνεχώς αρνητικός ή το μυαλό σου δεν λειτουργεί καθαρά, κάνεις περισσότερα λάθη. Και μετά κάποιοι το ερμηνεύουν σαν «αρνητική ενέργεια». Αυτό ισχύει για όλους. Ξέρετε πόσες φορές, όταν ήμουν εκνευρισμένος, έκανα λάθη; Όχι απέναντι στους άλλους, αλλά προσωπικά. Κάτι αντίστοιχο υπάρχει και με τη νέμεση που ακολουθεί την ύβρη: οι άνθρωποι με εξουσία πολλές φορές παρασύρονται, χάνουν το μέτρο, κάνουν λάθη και τελικά τιμωρούνται, όχι από κάποια υπερφυσική δύναμη, αλλά από τις ίδιες τους τις πράξεις. Αυτό που λέμε «κακιά ώρα» ή ότι κάποιοι «τραβάνε αρνητική ενέργεια», συχνά έχει πιο απλή εξήγηση: όταν τρελαίνεσαι μόνος σου και κάνεις σαχλαμάρες  δεν σου φταίει το Σύμπαν, αλλά ο εαυτός σου. Η μοίρα μας είναι ο χαρακτήρας μας.

Η τύχη και η ατυχία, τι ρόλο παίζουν στη ζωή μας; Υπάρχουν;

Όταν λέω ότι το Σύμπαν είναι μια κβαντική διακύμανση, εννοώ ότι εμπεριέχει το τυχαίο. Από τη στιγμή που μπαίνει μέσα η κβαντική φυσική -η φυσική του μικρόκοσμου- θα μου πεις: «Τι είναι αυτά που λέτε κύριε Νανόπουλε; Εδώ ζούμε σε έναν μακρόκοσμο». Ναι, αλλά το Σύμπαν διαστέλλεται, και στην αρχή του ήταν μικρότερο από ένα άτομο, μικρότερο ακόμη και από ένα ηλεκτρόνιο. Άρα, όταν εμφανίστηκε, υπάκουε στους νόμους της κβαντικής φυσικής, άρα εμπεριέχει την τυχαιότητα. Αν λοιπόν υπάρχει τυχαιότητα, τότε ποιος είναι ο σκοπός μας στη ζωή; Είμαστε κι εμείς ένα τυχαίο δημιούργημα; Αφού το Σύμπαν είναι τυχαίο, δεν είμαστε κι εμείς αποτέλεσμα αυτής της τυχαιότητας; Άρα ποιος έχει δίκιο; Ο Αλμπέρ Καμύ (Albert Camus) έλεγε ότι το Σύμπαν υπάρχει και εμείς υπάρχουμε. Το πρόβλημα ξεκινά όταν προσπαθούμε να του δώσουμε έναν σκοπό,  εκεί γίνεται το «παράλογο». Γι’ αυτό και αναλύω τη θεωρία του παραλόγου, συνδέοντάς τη με την κβαντική φυσική στο καινούργιο μου βιβλίο «Ο κβαντικός μύθος του Σισύφου».

Από αυτή την τυχαιότητα προκύπτει και η διαφορετικότητα μεταξύ των ανθρώπων;

Ο Άρτουρ Σοπενχάουερ (Arthur Schopenhauer) είχε πει κάτι απίστευτο  όταν τον ρώτησαν ποιος είναι ο σκοπός μας: «ότι ο άνθρωπος είναι ένας τρόπος για να συνεχίζεται το είδος, μια ‘μηχανή’ αναπαραγωγής, και ότι μέσα από αυτή τη διαδικασία αναδύονται κατά καιρούς ιδιοφυΐες, σοφοί και καλλιτέχνες που φωτίζουν τον κόσμο». Γι’ αυτό και οι άνθρωποι που προχωρούν τον κόσμο μπροστά συχνά είναι «τυχαίοι» και  δεν εξαρτάται από το αν είναι πλούσιοι ή φτωχοί. Δεν χρειάζεται να γίνει κάποιος φυσικός ή βιολόγος για να καταλάβει αυτά τα πράγματα. Αρκεί μια βασική κατανόηση λογικής και φυσικής. Δεν μιλάμε για εξισώσεις 35ου βαθμού. Μιλάμε για το πώς λειτουργεί η σκέψη μας και η στάση μας. Πάντως, τους ανθρώπους που πάνε τον κόσμο μπροστά, πρέπει να τους έχουμε σαν «κόρη οφθαλμού» και όχι να τους λιθοβολούμε… 

Η Κβαντική Φυσική θεωρείται μια από τις επαναστατικές κατακτήσεις. Με απλά λόγια ποια είναι η διαφορά της από την κλασσική Φυσική;

Η αρχή της αβεβαιότητας. Δηλαδή ενώ στην κλασσική Φυσική, αν μου δώσετε ένα σωματίδιο και μου δώσετε την ταχύτητα και μου πείτε ξεκινάει από εδώ σ’ αυτή τη χρονική στιγμή, μπορώ να προσδιορίζω την τροχιά του και μπορώ να σας πω πού θα είναι όποτε με ρωτήσετε. Στην μικροφυσική δεν γίνεται αυτό γιατί υπάρχει η αρχή της αβεβαιότητας του Χάιζενμπεργκ (Heisenberg), που μας λέει ότι δεν είναι δυνατόν να προσδιορίσουμε τη θέση και την ταχύτητα ενός σωματιδίου την ίδια χρονική στιγμή. Άρα αν δεν έχω την ταχύτητα δεν μπορώ να προσδιορίσω τι γίνεται από εδώ και πέρα. Αν μου την δώσετε μπορώ να σας πω υπάρχει ένα σφάλμα και μέσα σ’ αυτό το σφάλμα μπορώ να σας φτιάξω μια περιοχή που μπορεί να κινείται και έτσι μπαίνει μέσα η έννοια του τυχαίου και της πιθανότητας. Η Κβαντική Φυσική ξεκίνησε  το 1925, και το 2025 γιορτάζοντας τα 100 χρόνια ανακηρύχτηκε από τα Ηνωμένα Εθνη –UNESCO- σαν το «Διεθνές Έτος της Κβαντικής Επιστήμης». Η αρχή της αβεβαιότητας είναι αποδεδειγμένη με «παπά και με κουμπάρο». Δεν το συζητάμε καν! Σ’ αυτό στηριζόμαστε, ότι το Σύμπαν είναι κβαντικό σύστημα. Απλά χρειάζεται ενάργεια.

Η επιστημονική σας φωνή φτάνει στους απλούς ανθρώπους με μια σπάνια αμεσότητα. Αναπτύσσετε σχέσεις μέσα από τις γνώσεις σας με ένα μοναδικό τρόπο. Οι άνθρωποι δεν σας φοβούνται.

Σας ευχαριστώ. Πήρα πολλή αγάπη από τους γονείς μου και πάντα μισούσα την ξύλινη γλώσσα. Ίσως γι’ αυτό το λόγο. Η αλήθεια είναι ότι έχουν έρθει άνθρωποι και μου έχουν πει, ότι παρόλο που μπορεί διαφωνούν με όσα λέω, τους αρέσει ο τρόπος που τα λέω. Θα ήθελα εδώ να θίξω ένα άλλο θέμα που σχετίζεται κατά κάποιο τρόπο με την ερώτησή σας. Στις δημόσιες ομιλίες μου, πολλές φορές μου, έχουν κάνει σημαντικές ερωτήσεις άνθρωποι χωρίς ιδιαίτερες γνώσεις, που δεν θα περίμενε κανείς και με βοήθησαν εν αγνοία τους, να σκεφτώ κάτι διαφορετικό! Μια φορά σε μια ομιλία μου στο Χιούστον, ήταν μια κυρία εκεί, και μου έκανε κάποιες απίστευτες ερωτήσεις. Την ρώτησα, αν ήταν επιστήμων και μου είπε… «όχι, είμαι νοικοκυρά».

Θίγετε ένα θέμα πολύ ευαίσθητο. Υπάρχουν νέα παιδιά, ιδιοφυΐες, που χάνονται γιατί δεν έχουν χρήματα ή τις κατάλληλες συνθήκες και ανθρώπους να τα στηρίξουν και καταλήγουν μεγαλώνοντας σε άσχετα με τις δυνατότητές τους επαγγέλματα.

Μα, γι’ αυτόν τον λόγο φτιάξαμε με την γυναίκα μου Όλγα Τζωρτζάτου-Νανοπούλου το Nanonopoulos Foundation, εδώ στη Νέα Υόρκη.  Όταν έφυγα από την Ελλάδα, εκτός από τον καθηγητή μου στο Γυμνάσιο, τον Βαγγέλη Τσιγκούνη, που ήταν Φυσικός,  μου έδειξε τα πρώτα πράγματα και με έβαλε σε μια πορεία, είχα και στο Πανεπιστήμιο τον Φωκίωνα Χατζηιωάννου, έναν σπουδαίο θεωρητικό φυσικό, διεθνώς αναγνωρισμένο, από τον οποίο πήρα τα θεμέλια της Θεωρητικής Φυσικής. Από αυτόν έχουμε δημιουργηθεί όλοι. Πού ήξερα εγώ Θεωρητική Φυσική; Τα μάθαμε όλα στο πανεπιστήμιο. Εγώ ήμουν τυχερός, αλλά πόσα παιδιά χάθηκαν! Γι’ αυτό  θέλω να βοηθήσω Ελληνόπουλα, που έχουν συγκεκριμένες ιδιότητες. Στην Ελλάδα ασχολούνται όλοι με τις τέχνες. Δεν έχω τίποτα με την τέχνη! Δεν θα γίνω Τιμοτέ Σαλαμέ να με στήσουν και εμένα στον τοίχο, αλλά τα χρήματα που δίνουν στις τέχνες είναι πολλά, εν σχέσει με τις Θετικές Επιστήμες. Προσπαθώ να βρω παιδιά που να μην έχουν την οικονομική ή κοινωνική δυνατότητα, να τα βοηθήσουμε. Έχουμε πολλά παιδιά. Τώρα το ίδρυμα αρχίζει να γίνεται πολύ γνωστό.

Έχουμε και ένα κέντρο στην Ελλάδα, το οποίο λέγεται Cosmo-Logos Research Center for Science and Culture, δηλαδή Επιστήμη και Κουλτούρα, για να τα ενώσουμε αυτά τα δύο. Θα κάνουμε πολλές εκδηλώσεις και έχουμε και το άλλο κέντρο, το οποίο εμπνεύστηκε και πραγμάτωσε η γυναίκα μου, Όλγα Τζωρτζάτου-Νανοπούλου δικηγόρος, η οποία έχει ασχοληθεί με τη Βιοηθική: το Digital Health Literacy & Policy Hub, που είναι στη Νέα Υόρκη. Είναι μια παγκόσμια πρωτοβουλία, που φέρνει κοντά ειδικούς, νέους επιστήμονες και ανθρώπους της Υγείας και της Τεχνολογίας, για να βοηθήσουμε τον κόσμο να καταλάβει την ψηφιακή υγεία. Υπήρχε πάντα πρόβλημα, γιατί ο κόσμος δεν μπορούσε να καταλάβει τι γίνεται με τα νοσοκομεία.  Είναι τραγικό. Αυτό δεν έχει γίνει ποτέ μέχρι τώρα. Θα κάνουν μελέτες να δουν πόσο και τι ξέρει ο κόσμος παντού, αλλά μέχρι στιγμής τα αποτελέσματα δεν είναι καλά. Θέλουμε να προωθήσουμε την ηθική χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης και των δεδομένων και να διαμορφώσουμε πολιτικές που δεν αφήνουν κανέναν απ’ έξω. Είμαι πολύ περήφανος γι’ αυτά τα δύο και γι’ αυτό ήρθαμε στη Νέα Υόρκη. 

Έχοντας ζήσει τόσα χρόνια στο Χιούστον, πώς βιώνετε τη Νέα Υόρκη, σαν αλλαγή τόπου ή σαν μετατόπιση μέσα σας;

Στη δεκαετία του ’50 ήμασταν ακόμα στο Χαρβάτι, στην Παλλήνη. Ήμουν 8 χρόνων και άκουγα με δέος στο ραδιόφωνο κάθε Πέμπτη 9:30 με 10:00 -που ήταν αργά για μένα  τότε-,  τις  «Περιπέτειες του John Greek», ένα ημίωρο διαφορετικό και σχετικό με έναν διάσημο Ελληνοαμερικανό ντετέκτιβ στη Νέα Υόρκη. Αυτό με  στοίχειωσε. Όταν πρωτοήρθα λοιπόν στη Νέα Υόρκη το 1977, πήγα στην Park Avenue -ήταν της Pan Am το κτίριο που βλέπει στο Grand Central- και από τότε, ακόμα και τώρα που πάω εκεί, μου έχει μείνει αυτή η αίσθηση, όπως τότε που άκουγα το πρόγραμμα και ονειρευόμουν τη Νέα Υόρκη. Αλλά δεν περίμενα ποτέ ότι θα ζούσα εδώ. Ερχόμουν πολύ συχνά και δεν έχανα ποτέ ευκαιρία να έρθω, αλλά το ότι θα έχω αυτή την τύχη να μείνω εδώ πέρα δεν το περίμενα. Στο Χιούστον ήμουν από το 1989 και από τον Ιούνιο του 2025 μένουμε εδώ.

Αν στραφούμε για λίγο στην πατρίδα μας, κύριε Νανόπουλε, μιλάμε για μια χαμένη ευκαιρία ή για μια πορεία που ακόμη διαμορφώνεται;

Έχει εξελιχθεί η Ελλάδα και δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς. Οι Έλληνες έχουμε αυτό το στοιχείο ότι μεταξύ μας τσακωνόμαστε, αλλά το παίρνουμε αυτό σαν δεδομένο, προσπαθούμε όλοι να βάλουμε νερό στο κρασί και να προχωρήσουμε. Το μυαλό το έχουμε, και μιλάω για τον μέσο όρο. Έχουμε καλά στοιχεία και αγαπάμε τη ζωή. Απλώς, όλοι είναι ειδικοί σε όλα: «Ε ρε τώρα, εμένα θα μου πεις…».

Εγώ βέβαια από μικρό παιδί είχα μια τάση φυγής, μη με ρωτάτε γιατί, δεν ξέρω. Ήμουν παιδί και δεν καταλάβαινα. Ήθελα κάτι παραπάνω. Αισθανόμουν, ότι ήμουν σε ένα κλειστό σύστημα ενστικτωδώς. Κάτι δεν μου άρεσε. Όπως έλεγε και ο Σαββόπουλος: «Κάτι δε μ’ αρέσει  σ’ αυτή την πολιτεία και παίρνω σβάρνα τα φαρμακεία». Μετά συνειδητοποιήθηκα. Αν ήμουν ζωγράφος ή λογοτέχνης, μπορεί να έπρεπε να μείνω, γιατί αυτό θα ήταν το περιβάλλον μου που θα μπορούσα να ενταχθώ. Βγάλαμε τον Ελύτη, τον Χατζιδάκι, τον Σεφέρη, τον Τσαρούχη και πόσους άλλους. Γι’ αυτό που ήθελα όμως εγώ δεν υπήρχε πεδίο έρευνας. Παρ’ όλα αυτά οφείλω να πω ότι αισθάνομαι πολύ περήφανος που είμαι Έλληνας. Χαίρομαι που γεννήθηκα και μεγάλωσα εκείνα τα χρόνια στην Ελλάδα. Μην ξεχνάμε όμως ότι η Ελλάδα έχει περάσει πολλά. Όταν μπήκα στο πανεπιστήμιο είχαμε τη χούντα. Μετά έγινε μια μεγάλη αλλαγή και έσπασε αυτό το απόστημα. Έχουμε πολλά σκαμπανεβάσματα, αλλά πάμε καλύτερα. Πάντως οφείλω να πω ότι πληρώσαμε, και ακόμα πληρώνουμε, ακριβά την επιλογή μας στο δίλημμα Κωλέττης ή Καποδίστριας…

Αν σας δινόταν η ευκαιρία να αλλάξετε κάποια πράγματα, τι θα αλλάζατε στην Ελλάδα;

Δεν μου αρέσουν οι «παρεΐτσες». Ίσως επειδή από παιδί έχω μια αίσθηση ότι ο χρόνος μου είναι λίγος. Νόμιζα ότι θα «φύγω» 40 χρόνων, έτσι μου είχε μπει αυτή η ιδέα, και αυτό ήταν μεγάλη προπέλα για να κάνω πράγματα. Είμαι πολύ μοναχικός, δεν θέλω να χάνω τον χρόνο, οπότε δεν αντέχω στις παρεΐτσες.

Δεν μιλάω μόνο για οικογενειοκρατία, αλλά γενικά για τις κλίκες που δημιουργούνται, ανακυκλώνονται και τελικά επαναλαμβάνουν τα ίδια μοτίβα. Η εξουσία φθείρει και αυτό είναι γνωστό. Βλέπεις ανθρώπους να αναλαμβάνουν ρόλους, να φεύγουν, και μετά να επιστρέφουν τα ίδια σχήματα ξανά από την αρχή. Κάπου εκεί χάνεται η πραγματική ανανέωση και η αξιοκρατία. Πάντως οφείλω να πω καθαρά και ξάστερα: είμαι ένας δημοκρατικός άνθρωπος, χωρίς να ανήκω «κάτω από σημαία» ή ομπρέλα. Και νομίζω ότι, έστω και αργά, υπάρχει μια τάση βελτίωσης προς την αξιοκρατία, μέσα από αλλαγές, συνεργασίες και ανακατατάξεις. Βέβαια, αυτό που με ενοχλεί είναι το να είσαι από την άλλη μεριά του Ατλαντικού και να βγάζεις μύδρους και να κουνάς το δάχτυλο, δεν είναι καλό, γιατί είσαι εκτός. Η πολιτική γενικά είναι κάτι που δεν με συγκινεί. Αλλά πιστεύω ότι υπάρχουν άνθρωποι να πολιτευτούν σωστά. Μπορεί να είναι μονάδες, αλλά υπάρχουν. 

Έχετε αφιερώσει τη ζωή σας στην Επιστήμη και τη Φυσική. Αυτή η κατανόηση των θεμελιωδών νόμων σας φέρνει πιο κοντά στο Σύμπαν ή σας κάνει να συνειδητοποιείτε πόσο μακριά είστε ακόμα;

Αν είχα άλλες δέκα ζωές, το ίδιο θα έκανα. Με φέρνει πιο κοντά. Στην αρχή του νέου μου βιβλίου που θα κυκλοφορήσει σε περίπου έναν μήνα, ξεκινώ με ένα ποίημα του Stephen Crane, «A Man Said to the Universe». Η χαρακτηριστική φράση είναι: «Κύριε, υπάρχω!» και το Σύμπαν απαντά: «Το γεγονός αυτό δεν με υποχρεώνει σε τίποτα». Με απλά λόγια, πρέπει να απελευθερωθούμε από την ιδέα ότι το Σύμπαν εμπλέκεται στις ανθρώπινες υποθέσεις. Δεν του καίγεται καρφάκι του Σύμπαντος για μας, ούτε συνωμοτεί εναντίον μας.

Πείτε μας για το νέο σας βιβλίο, «Ο κβαντικός μύθος του Σισύφου».

Μόλις τελείωσα ένα νέο βιβλίο και το έχω στείλει στην Αθήνα, με τίτλο «Ο κβαντικός μύθος του Σισύφου», εμπνευσμένο από τον Αλμπέρ Καμύ, ο οποίος είναι η μεγάλη μου αγάπη. Σε αυτό προσπαθώ να κάνω κάτι που σπάνια έχει επιχειρηθεί: να ενώσω τη Φιλοσοφία με τη σύγχρονη Κβαντική Φυσική. Το βιβλίο περιέχει πολλή φυσική, απλοποιημένη φυσικά, αλλά σύγχρονη. Όταν σας λέω ότι το Σύμπαν είναι μια κβαντική διακύμανση από το τίποτα, αυτό και μόνο αποδεικνύει ότι ο Καμύ είχε δίκιο με τη θεωρία του Παραλόγου. Ο Καμύ σου δίνει την ευκαιρία να βγάλεις τον δικό σου σκοπό. Δεν είπε «απελπιστείτε επειδή η ζωή δεν έχει νόημα. Είπε δεχτείτε το παράλογο, μην ψάχνετε ψεύτικες απαντήσεις, και  συνεχίστε να ζείτε και να δημιουργείτε». Το να δημιουργείς σημαίνει ότι ζεις δυο φορές. Αυτό το βιβλίο είναι κάτι που δεν έχει ξαναγίνει στον κόσμο. Έχει  φιλοσοφία μέσα από φυσική και μαθηματικά. Εγώ έκανα «επιστημονική ενίσχυση» για να αποδείξω ότι έχει δίκιο ο Καμύ. Θα κυκλοφορήσει μέσα στον Ιούνιο και θα το φέρουμε και στην Αμερική. Το έχω γράψει με το χέρι το βιβλίο, είναι περίπου 100 σελίδες.

Τι θέλετε να κρατήσει ο αναγνώστης κλείνοντας αυτό το βιβλίο;

Είμαστε ελεύθεροι. Είμαστε «δραπέτες» από γεννησιμιού μας, δραπετεύουμε από τη μήτρα, δραπετεύουμε από τον χρόνο, δραπετεύουμε, όσο μπορούμε, από τα όριά μας.

Τελικά, κύριε Νανόπουλε, η επιστήμη μπορεί να δώσει νόημα στη ζωή ή απλώς μας δείχνει πόσο «παράλογη» είναι;

Η απάντηση, ίσως βρίσκεται σε μια παράδοξη συμφιλίωση. Αντί να απαιτούμε από το Σύμπαν να μας δώσει νόημα, μπορούμε να αποδεχτούμε την αβεβαιότητα, ως θεμελιώδη συνθήκη -να δημιουργούμε-, όχι παρά το παράλογο, αλλά εξαιτίας του.