Ακάθιστος Ύμνος: Ένα αριστούργημα που συνεχίζει να γεννά ιστορικά και μουσικολογικά ερωτήματα | ekirikas.com

Δεκατέσσερις αιώνες μετά τη σύνθεσή του, ο Ακάθιστος Ύμνος εξακολουθεί να συγκινεί, να εμπνέει και να γεννά νέα ερωτήματα. Ένα από τα σπουδαιότερα κείμενα της ορθόδοξης υμνογραφίας, συνδέθηκε παράλληλα με την ιστορική πορεία της Κωνσταντινούπολης, τη συλλογική μνήμη και τη βυζαντινή μουσική παράδοση.

Με αφορμή τη συμπλήρωση 1.400 χρόνων από τη σύνθεσή του, στις 8 Αυγούστου 626 μ.Χ., συνομιλούμε με τον Γιώργο Μπιλάλη, πλαστικό χειρουργό στόματος, στο επάγγελμα, πρωτοψάλτη στον Άγιο Γεώργιο Ocean NJ και χοράρχη του μουσικού συνόλου «Ρωμαίικο», ο οποίος καταθέτει τη δική του ερμηνευτική προσέγγιση για την προέλευση, τη μουσική μορφή και την ιστορική διαδρομή του Ακάθιστου Ύμνου, με βάση ιστορικές και μουσικολογικές μελέτες και τη μακρόχρονη ενασχόλησή του με τη βυζαντινή μουσική. Ιδιαίτερη θέση στη συζήτηση έχει το έργο του καθηγητή Βυζαντινής Μουσικολογίας Ιωάννη Αρβανίτη, ο οποίος αποκρυπτογράφησε τη μεσαιωνική σημειογραφία του Ακάθιστου Ύμνου και μετέγραψε ολόκληρο το έργο στη Νέα Μέθοδο της ψαλτικής γραφής.

Πάνω σε αυτή τη μουσικολογική αποκατάσταση, το μουσικό σύνολο «Ρωμαίικο», με χοράρχη τον Γιώργο Μπιλάλη, παρουσίασε το 2018 στη Μητρόπολη Αθηνών την πρώτη σύγχρονη δημόσια εκτέλεση του πλήρους Ακάθιστου Ύμνου. Με αφορμή τη συμπλήρωση 1.400 χρόνων από τη σύνθεσή του, το 2026 εκδίδεται και η τριλογία «Ακάθιστος – Ευαγγελισμός», η οποία περιλαμβάνει τη μεταγραφή του Ιωάννη Αρβανίτη στη Νέα Μέθοδο, σπάνιο εικονογραφικό υλικό για τον Ευαγγελισμό και τον Ακάθιστο από τον 3ο αιώνα έως το 1590, καθώς και θεολογικά και ιστορικά τεκμήρια για τις δύο μεγάλες εορτές. Οι απόψεις που διατυπώνονται στη συνέντευξη εκφράζουν τον συνεντευξιαζόμενο και εντάσσονται στον ευρύτερο επιστημονικό διάλογο γύρω από ένα έργο που παραμένει αντικείμενο ιστορικής, θεολογικής και μουσικολογικής έρευνας.

Τι είναι αυτό που κάνει τον Ακάθιστο Ύμνο να παραμένει επί δεκατέσσερις αιώνες ένα ζωντανό αντικείμενο θεολογικής, ιστορικής και μουσικολογικής μελέτης;

Το ότι δεν είναι απλώς ένας εκκλησιαστικός ύμνος. Ο Ακάθιστος Ύμνος συνδυάζει αρμονικά όλες αυτές τις διαστάσεις. Το κυρίως ποιητικό του σώμα αποτελεί ένα αριστούργημα της θεολογίας της Ενανθρώπησης, αφιερωμένο στο μυστήριο του Ευαγγελισμού και στον ρόλο της Θεοτόκου στο σχέδιο της Θείας Οικονομίας. Ωστόσο, μετά το 626 απέκτησε και μια δεύτερη, εξίσου ισχυρή διάσταση, καθώς συνδέθηκε άρρηκτα με τη σωτηρία της Κωνσταντινούπολης και εξελίχθηκε σε έκφραση της ιστορικής και πολιτισμικής αυτοσυνειδησίας του Βυζαντίου. Ο ύμνος αποτυπώνει με μοναδικό τρόπο τη στενή σχέση ανάμεσα στην πίστη, την αυτοκρατορία και τη συλλογική επιβίωση. Για τους Βυζαντινούς δεν υπήρχε σαφής διάκριση ανάμεσα στη θρησκευτική και την πολιτική ζωή. Η σωτηρία της Πόλης θεωρούνταν ταυτόχρονα θεϊκή επέμβαση και ιστορικό γεγονός, γι’ αυτό και ο Ακάθιστος έγινε η κοινή έκφραση της πίστης ενός λαού, της ευγνωμοσύνης του προς τη Θεοτόκο και της πεποίθησης ότι η επιβίωση της Αυτοκρατορίας συνδεόταν με τη θεία προστασία.

Παράλληλα, το «Τη Υπερμάχω», σύμφωνα με την προσέγγιση που παρουσιάζω, λειτούργησε ως αφήγηση της ιστορικής και πολιτισμικής ταυτότητας των Βυζαντινών και, ευρύτερα, του ορθόδοξου κόσμου. Την ίδια στιγμή, το αλφαβητικό ποίημα του Πατριάρχη Σεργίου καθιερώθηκε ήδη από τον 7ο αιώνα ως καθημερινή προσευχή στα μοναστήρια και αργότερα, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, αποτέλεσε πρότυπο για τη σύνθεση πολυάριθμων νεότερων «Χαιρετισμών» προς Αγίους. Έτσι, ο Ακάθιστος Ύμνος δεν είναι μόνο μια προσευχή ούτε μόνο ένα θεολογικό κείμενο· είναι ταυτόχρονα ένα διαχρονικό μνημείο πίστης, ιστορίας και πολιτισμού, που συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της θρησκευτικής και πολιτισμικής ταυτότητας του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας.

 Αφού ο Ακάθιστος απέκτησε τόσο μεγάλη ιστορική σημασία, πόσο ιστορικά τεκμηριωμένη είναι η σύνδεσή του με τη σωτηρία της Κωνσταντινούπολης το 626;

Οι ιστορικές πηγές μαρτυρούν ότι κατά τη διάρκεια της πολιορκίας ο λαός της Κωνσταντινούπολης, μαζί με τον Πατριάρχη Σέργιο, περιέφεραν την εικόνα της Θεοτόκου επάνω στα τείχη, επικαλούμενοι τη βοήθειά της. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ένας αιφνίδιος και σφοδρός ανεμοστρόβιλος διέλυσε τον στόλο των Αβάρων και των Περσών, οδηγώντας τους σε άτακτη υποχώρηση. Οι κάτοικοι της Πόλης θεώρησαν το γεγονός αυτό θαυμαστή επέμβαση της Θεοτόκου και έτσι γεννήθηκε η παράδοση που συνδέει άμεσα τον Ακάθιστο Ύμνο με τη σωτηρία της Κωνσταντινούπολης. Στη βυζαντινή αυτοκρατορική ιδεολογία η Θεοτόκος αναδείχτηκε σε Υπέρμαχο Στρατηγό, προστάτιδα της Βασιλεύουσας και ακοίμητη φρουρό της Αυτοκρατορίας και από τότε η παρουσία της συνδέθηκε άρρηκτα με την επιβίωση του κράτους. Ο Ακάθιστος Ύμνος, και ιδιαίτερα το «Τη Υπερμάχω Στρατηγώ», εκφράζει αυτήν ακριβώς τη βυζαντινή συνείδηση, σύμφωνα με την οποία η Θεοτόκος δεν αποτελεί μόνο το πρόσωπο του Ευαγγελισμού, αλλά και την προστάτιδα ολόκληρου του Γένους και της Αυτοκρατορίας. Φαίνεται ότι το «Τη Υπερμάχῳω» συντέθηκε αμέσως μετά τη λύση της πολιορκίας από τον ίδιο τον Πατριάρχη Σέργιο, ο οποίος ήταν ταυτόχρονα ποιητής και μουσικός. Πρόκειται για έναν αυθόρμητο ύμνο ευχαριστίας προς την Θεοτόκο, ο οποίος εκφράζει τη συγκίνηση και την ανακούφιση των κατοίκων της Πόλης μετά τη σωτηρία του.

Τι δηλώνει η ονομασία «Ακάθιστος» για τον τρόπο ψαλμωδίας και τη δημόσια λατρεία στο Βυζάντιο;

Η ονομασία «Ακάθιστος» προέρχεται από το γεγονός ότι ο ύμνος ψάλθηκε σε όρθια στάση από τον λαό και τον κλήρο στην Παναγία των Βλαχερνών, σε μια Ακολουθία που διήρκεσε περίπου τέσσερις ώρες. Η όρθια στάση των πιστών αποτελούσε ύψιστη ένδειξη τιμής, ευλάβειας και σεβασμού προς τη Θεοτόκο και ταυτόχρονα εξέφραζε τη συμμετοχή ολόκληρης της κοινότητας στη μεγάλη ευχαριστήρια τελετή μετά τη σωτηρία της Κωνσταντινούπολης. Αν και το ποιητικό του περιεχόμενο αναφέρεται στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, η ιστορική του διάσταση συνδέθηκε πολύ περισσότερο με τη συλλογική μνήμη της σωτηρίας και της άμυνας της Κωνσταντινούπολης. Γι’ αυτό και ο ύμνος λειτούργησε επί αιώνες ως σύμβολο της επιβίωσης της Βασιλεύουσας.

Πόσο ισχυρά είναι τα στοιχεία που αποδίδουν τη σύνθεση του Ακαθίστου Ύμνου στον Πατριάρχη Σέργιο;

Κατά τον 20ό αιώνα πολλοί βυζαντινολόγοι, θεολόγοι, φιλόλογοι και μουσικολόγοι διατύπωσαν ποικίλες θεωρίες σχετικά με την πατρότητα του Ακαθίστου Ύμνου, χωρίς όμως να αξιοποιήσουν όλα τα διαθέσιμα στοιχεία. Ο ερευνητής Μανώλης Θεοδωράκης, πολιτικός μηχανικός, πρωτοψάλτης και λειτουργιολόγος, παρουσιάζει μια ολοκληρωμένη εικόνα του Πατριάρχη Σεργίου ως δημιουργού του έργου. Ο Σέργιος είχε ήδη συνθέσει από το 617 το «Νυν αι Δυνάμεις των Ουρανών», που ψάλλεται μέχρι σήμερα στη Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων, καθώς και το «Πληρωθήτω το στόμα ημών», το οποίο διατηρείται στις τρεις Θείες Λειτουργίες της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Παράλληλα, καθιέρωσε την εορτή της Καταθέσεως του Ενδύματος της Θεοτόκου στις Βλαχέρνες, στις 2 Ιουλίου, και, επηρεασμένος από το έργο του Ρωμανού του Μελωδού, συνέθεσε δύο Κοντάκια: ένα για τον Ευαγγελισμό και ένα για την Κοίμηση της Θεοτόκου. Και στα δύο χρησιμοποιεί αλφαβητική ακροστιχίδα. Ιδιαίτερα στο Κοντάκιο του Ευαγγελισμού εισάγει μια σημαντική καινοτομία: στους μονούς Οίκους παρεμβάλλει δώδεκα «Χαίρε» που καταλήγουν στο «Χαίρε, Νύμφη Ανύμφευτε», ενώ στους ζυγούς Οίκους καταλήγει με το «Αλληλούια». Ανάλογη δομή εφαρμόζει και στο δεύτερο Κοντάκιο.

Γιατί η παράδοση της 8ης Αυγούστου εξακολουθεί να έχει βαρύτητα, παρότι η κύρια λειτουργική χρήση του Ακάθιστου συνδέεται με τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή;

Με τις μεταβολές του λειτουργικού Τυπικού, ο Ακάθιστος Ύμνος μεταφέρθηκε στο πέμπτο Σάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και απέκτησε κυρίως λειτουργικό και θεολογικό χαρακτήρα. Έτσι, σταδιακά υποχώρησε η ιστορική μνήμη της πολιορκίας του 626. Παράλληλα, η Εκκλησία δεν διατήρησε τη μνήμη του δημιουργού του ύμνου, καθώς ο Πατριάρχης Σέργιος, όπως και ο αυτοκράτορας Ηράκλειος, συνδέθηκαν αργότερα με τη διδασκαλία του Μονοθελητισμού, η οποία καταδικάστηκε ως αίρεση.

Τι αποκαλύπτει η επιμονή στο «Χαίρε» για τον τρόπο που το Βυζάντιο έβλεπε τη Θεοτόκο στην ιστορία του;

Τα 144 «Χαίρε» του Ακαθίστου Ύμνου αποτελούν μια πρωτότυπη ποιητική και μουσική καινοτομία του Πατριάρχη Σεργίου. Σε αντίθεση με τον Ρωμανό τον Μελωδό, ο οποίος εξυμνεί την Θεοτόκο με διαφορετικά λογοτεχνικά σχήματα και χρησιμοποιεί μόλις εννιά «Χαίρε», ο Σέργιος οικοδομεί ολόκληρο το έργο πάνω σε αυτή την επαναλαμβανόμενη προσφώνηση. Έτσι, η Θεοτόκος παρουσιάζεται ως το διαρκές πρόσωπο της χαράς, της σωτηρίας και της ελπίδας, όχι μόνο στην ιστορία της Ενανθρώπησης, αλλά και στην ιστορία του ίδιου του Βυζαντίου.

Γιατί το «Τη Ὑπερμάχω Στρατηγώ» έγινε τόσο κεντρικό ώστε να ξεπεράσει τα όρια της εκκλησιαστικής χρήσης;

Από τον 4ο αιώνα, η Εκκλησία αντιλήφθηκε τη δύναμη της μουσικής ως μέσου διάδοσης των ιδεών. Ο Άρειος υπήρξε ο πρώτος που έντυσε μελωδικά τη διδασκαλία του στο έργο «Θάλεια», προκειμένου να διαδώσει ευκολότερα τις αιρετικές του αντιλήψεις. Η Εκκλησία αξιοποίησε το ίδιο μέσο μέσα από τους μεγάλους υμνογράφους, με κορυφαίο τον Ρωμανό τον Μελωδό και αργότερα, σύμφωνα με την ερμηνευτική προσέγγιση, τον Πατριάρχη Σέργιο.

Δεν σώζονται δείγματα της κοσμικής ή της έντεχνης μουσικής εκείνης της εποχής. Αντίθετα, το «Τη Υπερμάχω» διατηρήθηκε αδιάλειπτα μέσα στη λατρευτική παράδοση και εξελίχθηκε μουσικά ανά τους αιώνες, αποκτώντας ολοένα ευρύτερες μορφές έκφρασης. Έτσι, ξεπέρασε τα στενά όρια της εκκλησιαστικής χρήσης και αναδείχθηκε σε κορυφαίο σύμβολο της βυζαντινής μουσικής και της συλλογικής ιστορικής μνήμης.

Ψάλλεται σήμερα ο Ακάθιστος Ύμνος; Σώζεται η αρχική μουσική του;

Δυστυχώς, το μουσικό ποίημα που, σύμφωνα με την ερευνητική θέση που παρουσιάζεται στη συνέντευξη, συνέθεσε ο Πατριάρχης Σέργιος, δεν ψάλλεται σήμερα στην αρχική του μορφή, αλλά κατά κανόνα αναγιγνώσκεται από τον ιερέα, αποκομμένο από την πρωταρχική μουσική του παράδοση.

Τον 7ο αιώνα η μουσική μεταδιδόταν προφορικά από γενιά σε γενιά μέσα από τους ψάλτες, όπως συνέβαινε γενικότερα στους λαούς της Ανατολής. Η βυζαντινή μουσική σημειογραφία εμφανίζεται μόλις τον 10ο αιώνα, εξελισσόμενη από τους τόνους και τα πνεύματα της ελληνικής γλώσσας.

Στο περίφημο Κοντακάριο Ashburnhamensis του 12ου-13ου αιώνα διασώζεται η μουσική παράδοση του Ακαθίστου Ύμνου, όπως ήταν γνωστή εκείνη την εποχή. Ο διεθνώς αναγνωρισμένος καθηγητής Βυζαντινής Μουσικολογίας Ιωάννης Αρβανίτης κατόρθωσε να αποκρυπτογραφήσει τη μεσαιωνική σημειογραφία και, το 2017, μετέγραψε το «Τη Υπερμάχω» και ολόκληρο τον Ακάθιστο Ύμνο στη Νέα Μέθοδο της ψαλτικής γραφής.

 Η συζήτησή μας ανέδειξε πολλές άγνωστες πτυχές του Ακαθίστου Ύμνου. Πώς αποτυπώθηκε αυτή η πολυετής ενασχόλησή σας στη νέα τρίτομη έκδοση που παρουσιάζετε με αφορμή τη συμπλήρωση 1.400 χρόνων από τη σύνθεσή του;

Η τριλογία «Ευαγγελισμός – Ακάθιστος» αποτελεί το επιστέγασμα μιας πολυετούς προσπάθειας να προσεγγιστούν ο Ακάθιστος Ύμνος και ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου μέσα από τέσσερις διαφορετικές οπτικές: τη μουσική, την ιστορία, τη θεολογία και την εικονογραφία. Φιλοδοξία της έκδοσης είναι να συγκεντρώσει σε ένα ενιαίο έργο υλικό που μέχρι σήμερα παρέμενε διάσπαρτο ή δυσπρόσιτο, ώστε να αποτελέσει εργαλείο αναφοράς για ψάλτες, θεολόγους, μουσικολόγους, ιστορικούς, αλλά και κάθε αναγνώστη που ενδιαφέρεται για τη βυζαντινή παράδοση.

Ο πρώτος τόμος, με τίτλο «Άγγελος Πρωτοστάτης», περιλαμβάνει τις μεταγραφές στη Νέα Μέθοδο των μουσικών κειμένων του Ευαγγελισμού και του Ακαθίστου Ύμνου. Σε αυτόν δημοσιεύεται η μεταγραφή του καθηγητή Ιωάννη Αρβανίτη από το χειρόγραφο Ashburnhamensis, καθώς και οι δικές μου μεταγραφές των υπόλοιπων ύμνων.

Ο δεύτερος τόμος, με τίτλο «Ψάλλοντές σου τον Τόκον», είναι αφιερωμένος στην εικονογραφία. Συγκεντρώνει εκατοντάδες σπάνιες απεικονίσεις του Ευαγγελισμού και του Ακαθίστου Ύμνου, τις οποίες φωτογράφισα προσωπικά έπειτα από πολυετή έρευνα και ταξίδια σε μνημεία, μοναστήρια και μουσεία στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Ο τρίτος τόμος, με τίτλο «Δύναμις Υψίστου», περιλαμβάνει θεολογικές, μουσικολογικές και ιστορικές μελέτες για τον Ευαγγελισμό και τον Ακάθιστο Ύμνο, με τη συμμετοχή του Μαξίμου Λαυριώτη, του Μανώλη Θεοδωράκη και τη δική μου, καθώς και όλα τα ποιητικά κείμενα που αντιστοιχούν στο τρίωρο ηχογραφημένο μουσικό υλικό.

Η έκδοση είναι δίγλωσση, στα ελληνικά και στα αγγλικά, και οι τρεις τόμοι φιλοξενούνται σε ξύλινη κασετίνα, η οποία παραπέμπει αισθητικά στη βυζαντινή παράδοση, ενώ συνοδεύεται από έναν χειροποίητο ασημένιο σελιδοδείκτη.

Ελπίζω ότι η τριλογία αυτή θα αποτελέσει μια ουσιαστική συμβολή στη μελέτη του Ακαθίστου Ύμνου και θα βοηθήσει να αναδειχθεί όχι μόνο ως ένα σπουδαίο λειτουργικό κείμενο, αλλά και ως ένα μοναδικό μνημείο της ιστορίας, της μουσικής και του πολιτισμού του Βυζαντίου.