ΤΟΡΟΝΤΟ. Η κρητική υφαντική και οι φυτικές βαφές βρέθηκαν στο επίκεντρο τριών εργαστηρίων που διοργάνωσε το Γενικό Προξενείο της Ελλάδας στο Τορόντο, σε συνεργασία με το Μουσείο Υφάσματος του Καναδά (Textile Museum of Canada). Με προσκεκλημένη την περιβαλλοντολόγο και υφαντουργό Βενετία Γαλανάκη, τα εργαστήρια έφεραν σε επαφή ανθρώπους διαφορετικής πολιτισμικής προέλευσης με μία τέχνη που κατέχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορία και στην καθημερινή ζωή της Κρήτης.
Η πρωτοβουλία συνδύασε την πρακτική εξοικείωση με την υφαντική και τη βαφή νημάτων παρουσιάζοντας την ιστορία και την κοινωνική τους σημασία. Οι συμμετέχοντες γνώρισαν παραδοσιακές τεχνικές και μοτίβα, συζήτησαν τους συμβολισμούς τους και αναζήτησαν κοινά στοιχεία με τις υφαντικές παραδόσεις άλλων χωρών.
Από την οικογενειακή παράδοση στον αργαλειό
Για τη Βενετία Γαλανάκη, η ενασχόληση με τις τέχνες του υφάσματος ξεκίνησε από την οικογένειά της. Όπως εξήγησε στον Εθνικό Κήρυκα, η γιαγιά και η θεία της την έφεραν από νωρίς σε επαφή με το κέντημα και το πλέξιμο, καλλιεργώντας ένα ενδιαφέρον που την οδήγησε σταδιακά στην υφαντική.
Η Βενετία Γαλανάκη κατά την άφιξη της στο Μουσείο Υφασμάτων Καναδά όπου μοιράστηκε τη γνώση των γυναικών της Κρήτης, τις ιστορίες και της μνήμες που συνοδεύουν τα υφαντά του. (Φώτο: Πολιτιστική Σύμβουλος του Ελληνικού Προξενείου στο Τορόντο, Δρ Μαριλένα Γρίβα)
Η πρώτη της εμπειρία σε αργαλειό ήταν στο Λονδίνο, όπου δοκίμασε την ύφανση σε αργαλειό ιαπωνικού τύπου. Όταν αργότερα εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Κρήτη, αποφάσισε να αποκτήσει τον δικό της. Η ευκολία με την οποία εξοικειώθηκε με την τεχνική τής προκάλεσε έκπληξη και αναρωτήθηκε εάν αυτή η αίσθηση οικειότητας έκρυβε μία βαθύτερη μνήμη. Ακολούθησε, όπως λέει, «αυτόν τον μίτο», μαθαίνοντας μέσα από την έρευνα, τις ερωτήσεις και την καθημερινή ενασχόληση με την ύφανση.
Η καταγωγή της από την Κρήτη επηρέασε καθοριστικά αυτή την πορεία. Η υφαντική υπήρξε επί αιώνες αναπόσπαστο στοιχείο της ζωής του νησιού, με οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική σημασία λέγοντάς μας πως «Η υφαντική είναι μια τέχνη που έχει μέσα κάτι μαγικό» τονίζοντας ότι η παρουσία της στην Κρήτη εκτείνεται από τα μινωικά χρόνια έως το πρόσφατο παρελθόν λέγοντας «Μας έχει συντηρήσει, έχει δημιουργήσει εμπορικές σχέσεις. Είναι στη γλώσσα μας και στην πολιτισμική μας ταυτότητα».
Σήμερα, ωστόσο, ο ρόλος της έχει αλλάξει γιατί τα υφαντά δεν αποτελούν πλέον απαραίτητα αντικείμενα για την προίκα ή τον εξοπλισμό ενός σπιτιού. Για τη Γαλανάκη, η μετάβαση από την παλαιότερη ανάγκη επιβίωσης στη σημερινή επιλογή προσφέρει νέες δυνατότητες αφού η υφαντική μπορεί να αντιμετωπιστεί ως τέχνη εφάμιλλη της ζωγραφικής, ως μέσο επικοινωνίας αλλά και ως αντικείμενο ανθρωπολογικής μελέτης.
Ένα οικογενειακό εργαστήριο χωρίς γλωσσικά σύνορα
Η πολιτιστική διπλωματία στηρίζεται και στους ανθρώπους που υποδέχονται και στηρίζουν κάθε πρωτοβουλία του Γεν. Προξενείου της Ελλάδας στο Τορόντο και της πολιτιστικής συμβούλου, Δρ Μαριλένας Γρίβα. (Φώτο: Πολιτιστική Σύμβουλος του Ελληνικού Προξενείου στο Τορόντο, Δρ Μαριλένα Γρίβα)
Ξεχωριστή θέση στη διοργάνωση είχε το οικογενειακό εργαστήριο, στο οποίο παιδιά και ενήλικες διαφορετικής καταγωγής συμμετείχαν από κοινού στη δημιουργική διαδικασία. «Ο σκοπός ήταν να δημιουργήσουμε έναν χώρο συνύπαρξης, όπου δεν χρειάζεται απαραίτητα να επικοινωνούμε με λόγια αλλά μπορούμε να αφήσουμε τα χέρια να μιλήσουν», μας εξηγεί η Γαλανάκη, περιγράφοντας μία πρακτική ιδιαίτερα γνώριμη στον κόσμο της υφαντικής.
Από τις στιγμές που ξεχώρισε ήταν η συνομιλία της με μία μητέρα από το Μαρόκο, η οποία εξέφρασε τη χαρά της επειδή η κόρη της, μέσα από το εργαστήριο, θα μπορούσε πλέον να κατανοήσει καλύτερα και τα παραδοσιακά υφαντά χαλιά της δικής τους οικογένειας.
Το περιστατικό ανέδειξε και μία ενδιαφέρουσα πλευρά της εμπειρίας: η γνωριμία με την ελληνική παράδοση μπορεί να αποτελέσει αφορμή για την ανακάλυψη της πολιτιστικής κληρονομιάς άλλων λαών, ιδιαίτερα από παιδιά οικογενειών δεύτερης γενιάς. Αρκετές συμμετέχουσες εξέφρασαν την επιθυμία να συνεχίσουν την υφαντική μαζί με τα παιδιά τους.
Τα κρητικά «ξόμπλια» και η ιστορία των φυτικών βαφών
Το δεύτερο εργαστήριο που προσφέρθηκε, αναπτύχθηκε γύρω από δύο άξονες. Αυτών της ιστορικής και κοινωνικής ανθρωπολογικής διάστασης της τέχνης με την παράλληλη πρακτική εκμάθηση τεχνικών. Η Γαλανάκη αναφέρθηκε στη θέση της υφαντικής στην καθημερινή ζωή των γυναικών της Κρήτης, στις χρήσεις των υφαντών και στη σημασία των διακοσμητικών συμβόλων τους. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στις ομοιότητες των κρητικών μοτίβων με αντίστοιχα σχέδια άλλων πολιτισμών.
Η Βενετία Γαλανάκη δείχνει το αποτέλεσμα της βαφής νημάτων στο εργαστήριο που φιλοξενήθηκε στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος στο Τορόντο. «Είναι ένας τρόπος σύνδεσης με το περιβάλλον, με την τοπική φύση και με τους κύκλους της», λέει για τις φυτικές βαφές. (Φώτο: Πολιτιστική Σύμβουλος του Ελληνικού Προξενείου στο Τορόντο, Δρ Μαριλένα Γρίβα)
Στο πρακτικό μέρος, οι συμμετέχουσες έμαθαν να δημιουργούν παραδοσιακά σχέδια, γνωστά ως «ξόμπλια», χρησιμοποιώντας σύμβολα που συναντώνται σε παλαιότερα κρητικά υφαντά.
Αντίστοιχα και κατά τη διάρκεια του εργαστηρίου φυτικών βαφών, εξετάστηκε η ιστορία του φυσικού χρωματισμού των νημάτων στην Κρήτη από τη μινωική εποχή έως τη χρήση φυτικών χρωστικών από τους κατοίκους του νησιού στις αρχές του 20ού αιώνα.
Για τη Γαλανάκη, η οποία είναι και περιβαλλοντολόγος, οι φυτικές βαφές αποτελούν έναν ιδιαίτερο τρόπο επαφής με τη φύση. Η αξιοποίηση των φυτών για την παραγωγή χρωμάτων προϋποθέτει γνώση του τοπικού περιβάλλοντος και των εποχικών κύκλων του, επαναφέροντας στο προσκήνιο πρακτικές που βασίζονται στην παρατήρηση, την εμπειρία και την εναρμόνιση μας με αυτό.
Η ανταπόκριση του κοινού και το μέλλον των παραδοσιακών τεχνών
Σύμφωνα με τη Γαλανάκη, τα εργαστήρια προσέλκυσαν τόσο ανθρώπους που ασχολούνται με τις τέχνες του υφάσματος όσο και μέλη της ελληνικής Ομογένειας. Το ενδιαφέρον τους δεν περιορίστηκε στην εκμάθηση τεχνικών αλλά επεκτάθηκε στην πολιτιστική σημασία των υφαντών και στις ομοιότητες μεταξύ διαφορετικών παραδόσεων, αναφέροντας μας πως «Μοιραστήκαμε ιστορίες και ακούσαμε από άλλες συμμετέχουσες για τις παραδόσεις των δικών τους πολιτισμών». Ιδιαίτερη εντύπωση της προκάλεσε το ενδιαφέρον των συμμετεχουσών για τα σύμβολα των κρητικών υφαντών, τα οποία, όπως επισήμανε, εκφράζουν συχνά κοινές ανθρώπινες ανάγκες και εμπειρίες.
Η ανταλλαγή αυτή οδήγησε και σε έναν ευρύτερο προβληματισμό για το μέλλον των παραδοσιακών τεχνών. Η Γαλανάκη θεωρεί εξαιρετικά σημαντικό να μη χαθεί η γνώση της πολιτιστικής προέλευσης των τεχνικών που χρησιμοποιούνται σήμερα γιατί, όπως χαρακτηριστικά μας τόνισε, «Ξεχνάμε τις ρίζες των τεχνικών, τους ανθρώπους που τις σκέφτηκαν και τους τρόπους με τους οποίους τις συντήρησαν και δημιούργησαν πολιτισμικές ταυτότητες». Η κατανόηση αυτής της ιστορικής διαδρομής, κατά την ίδια, προσδίδει μεγαλύτερο βάθος στη σύγχρονη δημιουργία και βοηθά τον σύγχρονο άνθρωπο να αντιληφθεί τη θέση του στον χώρο και στον χρόνο.
Χρωματιστά νήματα παίρνουν μορφή στο τελάρο καθώς οι γνωρίζουν την υφαντική μέσα από την πράξη. Μία τέχνη που για γενιές συνόδευε την καθημερινή ζωή της Κρήτης γίνεται αφορμή κοινής δημιουργίας και ανταλλαγής εμπειριών. (Φώτο: Πολιτιστική Σύμβουλος του Ελληνικού Προξενείου στο Τορόντο, Δρ Μαριλένα Γρίβα)
Η σημασία της συνεργασίας για την πολιτιστική διπλωματία
Σε συζήτηση που είχαμε με τον γενικό πρόξενο της Ελλάδας στο Τορόντο, Ιωάννη Χατζαντωνάκη, μας αναφέρθηκε στην απήχηση της διοργάνωσης και στις δυνατότητες διαπολιτισμικής επικοινωνίας που προσφέρει η υφαντική, τονίζοντας πως «Η μεγάλη απήχηση των εργαστηρίων σε ανθρώπους διαφορετικών εθνικοτήτων ανέδειξε τη δυναμική της υφαντικής ως πεδίου διαπολιτισμικού διαλόγου και δημιουργικής έκφρασης. Ιδιαίτερα το οικογενειακό εργαστήριο έφερε κοντά μικρούς και μεγάλους μέσα από τη βιωματική δημιουργία. Το Γενικό Προξενείο, σε συνεργασία με το Textile Museum of Canada, παρουσίασε την ελληνική υφαντική παράδοση και ενθάρρυνε την ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών».
Η πρωτοβουλία και ο σχεδιασμός του προγράμματος ανήκουν στην πολιτιστική σύμβουλο του Γενικού Προξενείου, Δρ Μαριλένα Γρίβα, η οποία υπογράμμισε ιδιαίτερα τη σημασία της συνεργασίας με το Μουσείο Υφάσματος του Καναδά για την παρουσίαση της ελληνικής λαογραφικής παράδοσης στο ευρύτερο κοινό, λέγοντας ότι «Η λαογραφική μας κληρονομιά είναι πλούσια και αξιόλογη και είναι ευχής έργον ότι έχουμε έναν πολύτιμο σύμμαχο στο Τορόντο για την προβολή και την ανάδειξή της».
Η διοργάνωση πραγματοποιήθηκε με την οικονομική υποστήριξη της Krinos Foods Canada. Το εργαστήριο φυτικών βαφών φιλοξενήθηκε στους χώρους του ιερού ναού της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, στο εμπορικό κέντρο της ελληνικής παροικίας, όπου η Φιλόπτωχος Αδελφότητα φρόντισε για τη θερμή υποδοχή των συμμετεχουσών, αποδεικνύοντας έμπρακτα την ελληνική φιλοξενία.
Η συνεργασία του ελληνικού θεσμού στο Τορόντο με το Μουσείο Υφασμάτων Καναδά, έφερε την κρητική υφαντική στην καρδιά ενός καναδικού μουσείου μέσα από την πρακτική συμμετοχή. Η Μαροκινή μητέρα που είδε στο εργαστήριο μία ευκαιρία για την κόρη της να κατανοήσει καλύτερα τα χαλιά της δικής τους παράδοσης, έδωσε συγκεκριμένο περιεχόμενο στον διαπολιτισμικό διάλογο γιατί η γνωριμία με τη συγκεκριμένη ελληνική τέχνη ενθάρρυνε τη συζήτηση μία άλλης οικογενειακής κληρονομιάς. Η έναρξη αυτής της θεσμικής συνεργασίας, όπως υπογράμμισε η Γρίβα, ανοίγει έναν δρόμο πολιτιστικής διπλωματίας που στηρίζεται στη μάθηση, την προσωπική επαφή και την ανταλλαγή γνώσεων.
Πηγή: www.ekirikas.com