ΕΛΣΙΝΚΙ. ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ. Όλο και περισσότεροι Έλληνες της Διασποράς εξετάζουν το ενδεχόμενο ή επιλέγουν να επιστρέψουν στην πατρίδα μετά την συνταξιοδότησή τους, αναζητώντας έναν νέο τρόπο ζωής, πιο κοντά στις ρίζες και τις προσωπικές τους αναφορές. Ο επαναπατρισμός μετά από δεκαετίες στο εξωτερικό δεν αποτελεί απλώς μια αλλαγή τόπου, αλλά μια βαθιά συναισθηματική μετάβαση. Η ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Δανάη Σιάμου-Κααρακάινεν (Danai Siamou-Kaarakainen), μιλώντας στον «Εθνικό Κήρυκα» από το Ελσίνκι της Φινλανδίας όπου ζει και εργάζεται, εξετάζει τα ζητήματα της ταυτότητας, της αίσθησης του «ανήκειν» και της έννοιας της πατρίδας που ενδέχεται να προκύψουν κατά τη διάρκεια της προκείμενης πορείας, καθώς και τις χαρές, τις προκλήσεις και τα σύνθετα συναισθήματα που μπορεί να συνοδεύσουν αυτό το νέο κεφάλαιο ζωής.
«Εθνικός Κήρυκας»: Τι συμβαίνει με την ταυτότητα ενός ομογενή που έχει ζήσει πολλά χρόνια ή μία ολόκληρη ζωή στο εξωτερικό και επιστρέφει/μετεγκαθίσταται στην Ελλάδα μετά τη συνταξιοδότησή του;
Δανάη Σιάμου-Κααρακάινεν: Νομίζω ότι πολλές φορές χρησιμοποιούμε τη λέξη «επιστροφή» σαν να επιστρέφει ο ίδιος άνθρωπος στον ίδιο τόπο που άφησε. Δεν συμβαίνει αυτό. Όταν έχεις ζήσει δεκαετίες στο εξωτερικό, η μετανάστευση έχει γίνει μέρος της ταυτότητάς σου. Έχεις μάθει άλλους τρόπους να ζεις, να σχετίζεσαι, να σκέφτεσαι. Και την ίδια στιγμή έχει αλλάξει και η Ελλάδα. Επομένως, επιστρέφεις σε κάτι που είναι δικό σου και ταυτόχρονα δεν είναι πια ακριβώς δικό σου. Γι’ αυτό λέω συχνά ότι η επιστροφή μπορεί να είναι μια δεύτερη μετανάστευση. Δεν επιστρέφεις απλά στον άνθρωπο που ήσουν πριν φύγεις. Καλείσαι να δημιουργήσεις μια νέα εκδοχή του εαυτού σου που να συμπεριλαμβάνει όλα όσα έγινες στο μεταξύ.
«Ε.Κ.»: Η επανασύνδεση με τις ρίζες, με τόπους και πρόσωπα αγαπημένα, μπορεί να φέρει μια αίσθηση πληρότητας, ελευθερίας και «επιστροφής στον εαυτό» και να γίνει η αφετηρία για ένα όμορφο και δημιουργικό νέο κεφάλαιο ζωής;
Δ. Σιάμου-Κααρακάινεν: Φυσικά. Και πολλές φορές είναι πολύ βαθύτερη από όσο περιμένουμε. Είναι υπέροχο ξαφνικά να μη χρειάζεται να εξηγείς το χιούμορ σου, τον τρόπο που εκφράζεσαι, μια μυρωδιά, ένα φαγητό, μια οικογενειακή συνήθεια. Υπάρχουν κομμάτια της ταυτότητάς μας που στο εξωτερικό μπορεί να έμεναν για χρόνια στριμωγμένα και σε δεύτερο πλάνο και, όταν επιστρέφουμε, αναπνέουν ξανά. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει μια τεράστια ανακούφιση: εδώ δεν χρειάζεται να μεταφράζω συνεχώς ένα κομμάτι του εαυτού μου. Αλλά θα απέφευγα την ιδέα ότι επιστρέφοντας «ξαναβρίσκω τον παλιό μου εαυτό». Ο παλιός εαυτός δεν υπάρχει πια. Υπάρχει όμως η δυνατότητα να δημιουργηθεί κάτι καινούργιο, που ενώνει τις ρίζες μας με όλα ζήσαμε και γίναμε μακριά από αυτές.
«Ε.Κ.»: Η Ελλάδα ως μόνιμος τόπος κατοικίας είναι παράλληλα κάτι καινούργιο και ανοίκειο για πολλούς ομογενείς που την γνωρίζουν κυρίως μέσα από τις διακοπές. Ποιες συναισθηματικές προκλήσεις δημιουργεί αυτή η συνθήκη;
Δ. Σιάμου-Κααρακάινεν: Εδώ υπάρχει συχνά μια σύγκρουση ανάμεσα στην Ελλάδα που έχουμε μέσα μας και στην Ελλάδα της πραγματικής καθημερινότητας. Η Ελλάδα των διακοπών είναι συνδεδεμένη με ανθρώπους που μας περιμένουν, καλοκαίρια, θάλασσα, φαγητό, ξεκούραση, αναμνήσεις. Είναι πολύ εύκολο να νιώσουμε αυτή την εκδοχή της χώρας ως το σπίτι μας. Όταν όμως επιστρέφεις μόνιμα, συναντάς και την Ελλάδα της Δευτέρας το πρωί: τις υποχρεώσεις, τη γραφειοκρατία, την καθημερινότητα, τις κοινωνικές διαφορές. Και τότε μπορεί να εμφανιστεί ένα πολύ παράξενο εσωτερικό ερώτημα: Μα, αφού μου έλειπε τόσο πολύ αυτός ο τόπος, πώς γίνεται τώρα να δυσκολεύομαι εδώ; Αυτό είναι ένα τμήμα της επαναπροσαρμογής και δεν σημαίνει από μόνο του ότι η απόφαση ήταν λάθος.
«Ε.Κ.»: Χαρά και ενθουσιασμός, αβεβαιότητα και φόβος… είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος στην περίπτωση της μετεγκατάστασης στην Ελλάδα μετά τη συνταξιοδότηση;
Δ. Σιάμου-Κααρακάινεν: Βεβαίως, γιατί στις μεγάλες μεταβάσεις σπάνια αισθανόμαστε μόνο ένα πράγμα. Μπορώ να θέλω πάρα πολύ να επιστρέψω και να φοβάμαι. Να αισθάνομαι ανακούφιση και ταυτόχρονα πένθος. Να ξέρω γιατί πήρα μια απόφαση και κάποιες ημέρες να αναρωτιέμαι αν έκανα λάθος. Το ένα συναίσθημα δεν ακυρώνει το άλλο. Και ας μην ξεχνάμε πως εδώ έχουμε δύο μεγάλες μεταβάσεις μαζί: τη συνταξιοδότηση και τη μετεγκατάσταση. Ο άνθρωπος δεν αλλάζει μόνο χώρα, αλλάζει καθημερινότητα, κοινωνικό ρόλο, ακόμη και οικονομική πραγματικότητα ή έναν τρόπο ζωής δεκαετιών. Γι’ αυτό θεωρώ σημαντικό να μην ερμηνεύουμε κάθε δυσκολία ως ένδειξη ότι κάναμε λάθος επιλογή. Μερικές φορές δυσκολευόμαστε επειδή αποχαιρετάμε μια ολόκληρη ζωή, κι αυτό είναι το ψυχικό κόστος κάθε μετάβασης.
«Ε.Κ.»: Πόσο σημαντική είναι η αίσθηση του «ανήκειν» για την ψυχική ευεξία;
Δ. Σιάμου-Κααρακάινεν: Πάρα πολύ. Αλλά το «ανήκειν» δεν είναι μόνο εθνικότητα ή καταγωγή. Μπορεί να είμαι Έλληνας και παρ’ όλα αυτά, μετά από σαράντα χρόνια στο εξωτερικό, να αισθανθώ ξένος στην Ελλάδα. Για μένα το «ανήκειν» είναι περισσότερο η αίσθηση ότι υπάρχει χώρος για εμένα όπως είμαι σήμερα. Ότι έχω ανθρώπους που με γνωρίζουν, μια καθημερινότητα που αναγνωρίζω, σχέσεις στις οποίες μπορώ να υπάρχω χωρίς να εξηγώ συνεχώς τον εαυτό μου. Και αυτό χρειάζεται να ξαναχτιστεί. Δεν αρκεί να επιστρέψεις στις ρίζες σου για να αισθανθείς ότι ανήκεις. Οι ρίζες είναι σημαντικές, αλλά χρειάζονται και καινούργια κλαδάκια. Το σπίτι δεν μπορεί να είναι μόνο ο τόπος από τον οποίο προερχόμαστε, είναι και εκεί που καταφέρνουμε να δημιουργήσουμε τη ζωή μας.
«Ε.Κ.»: Μπορεί ο νόστος για την Ελλάδα να μετουσιωθεί, μετά τον επαναπατρισμό, σε νόστο για τη χώρα που άφησε κάποιος πίσω του;
Δ. Σιάμου-Κααρακάινεν: Και αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο δύσκολα κομμάτια της μεταναστευτικής εμπειρίας. Για χρόνια μπορεί να ζεις με την θλίψη ότι σου λείπει η Ελλάδα και όταν επιστρέψεις, ξαφνικά σου λείπει η άλλη χώρα. Γιατί στο μεταξύ και εκείνη έγινε σπίτι. Εκεί μεγάλωσες, εργάστηκες, έκανες φίλους, ίσως μεγάλωσες παιδιά, δημιούργησες μικρές καθημερινές άγκυρες. Αφήνεις πίσω όχι μόνο ανθρώπους και μέρη αλλά και μια εκδοχή του εαυτού σου που έχτισες από την αρχή. Έτσι, ο μετανάστης μπορεί να βρεθεί με δύο νοσταλγίες: όταν είναι εκεί να του λείπει το εδώ και όταν είναι εδώ να του λείπει το εκεί. Αυτό δεν είναι αποτυχία προσαρμογής. Είναι το τίμημα, αλλά και ο πλούτος, του να έχεις αγαπήσει και χτίσει ζωή σε περισσότερους από έναν τόπους.
«Ε.Κ.»: «Οικογένεια και φίλοι που μένουν πίσω»: Τι συμβαίνει όταν η μετεγκατάσταση στην Ελλάδα μετά τη συνταξιοδότηση συνοδεύεται με αποχαιρετισμό αγαπημένων προσώπων;
Δ. Σιάμου-Κααρακάινεν: Είναι μια πραγματική απώλεια και νομίζω ότι χρειάζεται να της δίνουμε αυτό το όνομα. Ιδιαίτερα , όταν πίσω μένουν παιδιά ή εγγόνια, μπορεί να εμφανιστεί ένα πολύ σύνθετο συναίσθημα: επιστρέφω στους δικούς μου, αλλά αφήνω πίσω τους δικούς μου. Και αυτή η μία πρόταση δείχνει πόσο έχει αλλάξει η έννοια του σπιτιού μετά από δεκαετίες μετανάστευσης. Μπορεί να υπάρχει χαρά για τη ζωή που ξεκινά στην Ελλάδα και ταυτόχρονα πένθος για τις συνήθειες, τους φίλους, τις μικρές καθημερινές στιγμές που δεν θα υπάρχουν πια με τον ίδιο τρόπο. Και πάλι, δεν χρειάζεται να διαλέξουμε ποιο συναίσθημα είναι το σωστό. Μια ζωή μπορεί να ανοίγει μπροστά μας την ίδια στιγμή που αποχαιρετάμε μια άλλη.
«Ε.Κ.»: Την ίδια ώρα, όλο και περισσότεροι άνθρωποι χωρίς ελληνική καταγωγή επιλέγουν την Ελλάδα μετά τη συνταξιοδότησή τους. Αναζητούν έναν καλύτερο τρόπο ζωής ή, σε βαθύτερο επίπεδο, μια διαφορετική εκδοχή του εαυτού τους;
Δ. Σιάμου-Κααρακάινεν: Πιθανότατα μπορεί να υπάρχουν και τα δύο. Μια διεθνής μετακόμιση, ιδιαίτερα σε μια μεταβατική περίοδο όπως η συνταξιοδότηση, σπάνια αφορά μόνο το κλίμα ή το κόστος ζωής. Συχνά υπάρχει μια βαθύτερη ερώτηση: «Πώς θέλω να είναι το επόμενο κομμάτι της ζωής μου;». Ειδικά η συνταξιοδότηση μπορεί να φέρει μπροστά μας ερωτήματα που για χρόνια δεν είχαμε χρόνο να ακούσουμε: Ποιος είμαι όταν δεν είμαι πια ο επαγγελματικός μου ρόλος; Πώς θέλω να είναι οι ημέρες μου; Τι θέλω να έχει περισσότερο χρόνο στη ζωή μου; Μια νέα χώρα μπορεί να συμβολίζει ελευθερία, απλότητα, κοινότητα ή μια δεύτερη ευκαιρία. Αλλά αξίζει να θυμόμαστε κάτι: όπου κι αν μετακομίσουμε, παίρνουμε τον εαυτό μας μαζί. Ο τόπος μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες για αλλαγή, ωστόσο δεν μπορεί όμως να κάνει την εσωτερική αλλαγή αντί για εμάς.
«Ε.Κ.»: Τι θα συμβουλεύατε έναν Έλληνα της διασποράς ή κάποιον ξένο που σκέφτεται να μετεγκατασταθεί μόνιμα στην Ελλάδα μετά τη συνταξιοδότηση;
Δ. Σιάμου-Κααρακάινεν: Θα συμβούλευα να γνωρίσει πρώτα την Ελλάδα στην καθημερινότητά της και όχι μόνο την Ελλάδα των διακοπών του. Αν γίνεται, να ζήσει εκεί για μεγαλύτερα διαστήματα και εκτός καλοκαιριού. Επίσης, να κάνει στον εαυτό του μερικές δύσκολες ερωτήσεις: Τι ακριβώς ελπίζω ότι θα αλλάξει όταν μετακομίσω; Τι αφήνω πίσω και αντέχω να το πενθήσω; Ποιο θα είναι το δίκτυό μου όταν η πρώτη περίοδος ενθουσιασμού περάσει; Κυρίως, όμως, θα του έλεγα να μη ζητήσει από τον εαυτό του να νιώσει απευθείας οικεία ούτε να διαλέξει ποια χώρα είναι τελικά «σπίτι».
Έπειτα από μια ζωή μετανάστευσης, το ζητούμενο ίσως δεν είναι πια να βρούμε σε ποιον τόπο ανήκουμε, αλλά να καταφέρουμε να βρούμε χώρο μέσα μας για όλους τους τόπους στους οποίους έχουμε ανήκει.
Πηγή: www.ekirikas.com