ΤΟΡΟΝΤΟ. Η μουσική δεν ταξιδεύει ανεξάρτητα από τους ανθρώπους. Μεταφέρει μνήμες, κοινωνικές πρακτικές, πολιτικές εμπειρίες και καθημερινές συνήθειες. Στον νέο τόπο αποκτά άλλες σημασίες, συναντά νέους ήχους και διαμορφώνει νέες κοινωνικές και αστικές πραγματικότητες.
Η Αλεξάνδρα Μούργου, η οποία εκπονεί την πέμπτη μεταδιδακτορική έρευνα της και είναι η επιστημονική υπεύθυνη του ερευνητικού προγράμματος «Playing Back: Μουσικές Γεωγραφίες στο Τορόντο και η Ελληνοκαναδική Εμπειρία της Διασποράς» του πανεπιστημίου Γιόρκ, μίλησε στον «Ε.Κ.» για τη μουσική και τη μετανάστευση. Στη συζήτηση σκιαγράφησε μία διαδρομή από τον Πειραιά και την Ανατολική Μεσόγειο έως τις μεταβαλλόμενες ελληνικές γειτονιές του Τορόντο, όπου η μουσική γίνεται μνήμη, κοινωνική πρακτική, ιστορικό τεκμήριο και δύναμη διαμόρφωσης του χώρου.
«Εθνικός Κήρυκας»: Αλήθεια, πώς συναντήθηκαν στην πορεία σου η αρχιτεκτονική, η πολεοδομία, η ιστορία της πόλης και η μουσική;
Αλεξάνδρα Μούργου: Μεγάλωσα σε ένα σπίτι όπου οι γιορτές συνοδεύονταν από ακορντεόν, μπουζούκι ή κιθάρα ακούγοντας Τσιτσάνη και Βαμβακάρη. Ο Πειραιάς με σύνδεσε με την οικογενειακή μνήμη. Όταν σπούδαζα στο Παρίσι, έπαιζα ρεμπέτικα. Η απόσταση από την Ελλάδα και τον Πειραιά μού γέννησε την ιδέα και άρχισα να εξετάζω το πως διαμορφώθηκε η Δραπετσώνα, η Νίκαια και οι προσφυγικές συνοικίες. Δεν με ενδιέφερε μόνο το πως η γειτονιά δημιούργησε τη μουσική αλλά και πώς η μουσική διαμόρφωσε τη γειτονιά. Αυτή ήταν η αφορμή που με οδήγησε στην έρευνα για τη διατριβή μου όπου η μουσική, η γεωγραφία και η πολεοδομία συναντήθηκαν.
«Ε.Κ.»: Πώς θα όριζες επιστημονικά τη μουσική μετανάστευση;
Α. Μούργου: Οι άνθρωποι παίρνουν μαζί τους όσα άκουγαν, τραγουδούσαν και χόρευαν. Στον νέο τόπο τα διατηρούν, τα εγκαταλείπουν ή τα συνδυάζουν με επιρροές ανάλογα με τη συγκυρία και τις κοινότητες ένταξης. Πρέπει, όμως, να διακρίνουμε τη μετανάστευση από την εξορία, την προσφυγιά και τον αναγκαστικό εκτοπισμό καθώς η σχέση με τον τόπο αναχώρησης και η δυνατότητα επιστροφής διαφέρουν. Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση η μουσική συνδέει το παρελθόν και συγχρόνως τίθεται ως μέσο προσανατολισμού προς το μέλλον.
«Ε.Κ.»: Τότε πώς διακρίνουμε πότε λειτουργεί ως ιστορικό τεκμήριο και πότε ως ενεργός παραγωγός της ιστορίας;
Η ερευνήτρια του πανεπιστημίου Γιόρκ στο Τορόντο, Αλεξάνδρα Μούργου. Φωτογραφία: Ευγενική παραχώρηση Αλεξάνδρας Μούργου
Α. Μούργου: Αυτό εξαρτάται από το ερευνητικό ερώτημα. Αν οι στίχοι ενός ρεμπέτικου τραγουδιού φωτίζουν την καθημερινότητα, την εργασία, το φύλο ή πραγματικά γεγονότα, την ίδια στιγμή οι στίχοι έχουν περάσει από τα φίλτρα της δισκογραφίας και της αγοράς. Γι’ αυτό κάθε τι πρέπει να διασταυρώνεται με εφημερίδες, βιβλία, αρχεία και προφορικές μαρτυρίες. Δεν αποτελούν από μόνα τους μία αδιαμφισβήτητη απόδειξη. Το τραγούδι και η μουσική, είναι μέρος της ιστορίας και μπορεί να τεκμηριώσει εμπειρίες και μετασχηματισμούς, εφόσον γνωρίζουμε τη χρήση και τα όριά της.
«Ε.Κ.»: Επομένως, η μουσική είναι μνήμη, συναισθηματικό αρχείο ή κοινωνική και ατομική έκφραση;
Α. Μούργου: Είναι όλα αυτά μαζί. Η επιτέλεσή της συμβαίνει στον χώρο και τον χρόνο χωρίς την υλικότητα, επί παραδείγματι, ενός κτιρίου αλλά με τη σωματική και συναισθηματική παρουσία. Οι άνθρωποι αναγνωρίζουν τον ρυθμό ακόμη κι όταν δεν γνωρίζουν τα λόγια ή τα βήματα. Η μουσική είναι ένα ζωντανό αρχείο μνήμης και πρακτικής. Εκφράζει ποιοι ήμασταν και συμμετέχει στη διαμόρφωση αυτού που γινόμαστε. Η μετανάστευση αλλάζει κυριολεκτικά τον τρόπο που συναισθανόμαστε ένα τραγούδι.
«Ε.Κ.»: Η Διασπορά διατηρεί μία αυθεντική εικόνα της μουσικής τής πατρίδας που αφήσανε ή δημιουργεί μία εξιδανικευμένη εκδοχή της;
Α. Μούργου: Δεν πιστεύω ιδιαίτερα στην έννοια του «αυθεντικού». Η Διασπορά μεταφέρει βιωμένη πραγματικότητα αλλά αυτή επηρεάζεται από τον χρόνο, τη νοσταλγία και το νέο περιβάλλον. Ένας χορός δεύτερης ή τρίτης γενιάς έχει διαφορετικά σημαινόμενα από τον ίδιο χορό του πρώτου μετανάστη ή την Ελλάδα. Η μουσική εξελίσσεται διαφορετικά «εδώ» και διαφορετικά «εκεί». Καμία εκδοχή δεν είναι αυθεντική ή νόθα. Καθεμία αντανακλά μία διαφορετική πραγματικότητα.
«Ε.Κ.»: Όταν οι άνθρωποι μεταναστεύουν τα μουσικά τους ακούσματα προσαρμόζονται στο νέο περιβάλλον ή συμμετέχουν στην παραγωγή μία νέας πραγματικότητας;
Α. Μούργου: Η μουσική επαναπροσδιορίζεται και επαναπροσδιορίζει το περιβάλλον της. Η μεταβολή ενός είδους αντανακλά τις συνθήκες ζωής στον νέο τόπο. Η πόλη δεν είναι μόνο κτίρια και δρόμοι αλλά άνθρωποι, σχέσεις και δραστηριότητες που της δίνουν ζωή. Ένας οποιοσδήποτε χώρος γίνεται σημείο οικειότητας. Η επαναλαμβανόμενη παρουσία δημιουργεί σχέσεις. Έτσι, και η μουσική συμμετέχει στις κοινωνικές διαδρομές των ανθρώπων της πόλης.
«Ε.Κ.»: Η σχέση μεταξύ μουσικής και πόλης πώς εκφράστηκε στον Πειραιά;
Α. Μούργου: Μετά το 1922, οι πρόσφυγες που είχαν χάσει ανθρώπους, περιουσίες και πατρίδες εγκαταστάθηκαν σε συνοικίες του Πειραιά με εσωτερικούς μετανάστες στα εργοστάσια και στο λιμάνι. Εκεί συναντήθηκαν διαφορετικές μουσικοί δρόμοι. Η φτώχεια, η εργασία και οι αποκλεισμοί διαμόρφωσαν τις γειτονιές ενώ οι μουσικοί διαμόρφωσαν την πολιτισμική τους εικόνα. Ο Μάρκος Βαμβακάρης, π.χ., εξέφρασε την εσωτερική μετανάστευση και το μεροκάματο, δίνοντας στις περιοχές αυτές παρουσία που ξεπέρασε τα όριά τους και επιβιώνει έως σήμερα.
«Ε.Κ.»: Γιατί είναι τα λιμάνια τόσο σημαντικά στην ιστορία της μουσικής γεωγραφίας;
Α. Μούργου: Τα λιμάνια είναι χώροι διέλευσης, συναλλαγής και συνάντησης. Μουσικοί από τη Σμύρνη ταξίδευαν στην Κωνσταντινούπολη και τη Βηρυτό, μεταφέροντας τραγούδια και αφομοιώνοντας νέους μουσικούς τρόπους. Η κινητικότητα, το εμπόριο και η συνύπαρξη δημιούργησαν κοινές αναφορές στην Ανατολική Μεσόγειο, γι’ αυτό βρίσκουμε συγγενείς μελωδίες σε ελληνικά, τουρκικά και αραβικά τραγούδια. Τα εθνικά κράτη επιχείρησαν να διαχωρίσουν αυτές τις παραδόσεις οι οποίες, όμως, επέζησαν ως κοινωνικές εκφράσεις.
«Ε.Κ.»: Πώς βλέπεις να έχει μεταφερθεί αυτή η εμπειρία στο Τορόντο;
Α. Μούργου: Στα μουσικά μαγαζιά του Τορόντο, κάποτε, συναντήθηκαν Έλληνες, Χιλιανοί, Καναδοί και άλλοι. Οι δικτατορίες στην Ελλάδα και στη Χιλή δημιούργησαν μία πολιτική επικοινωνία με σχήματα που συνδύασαν απαγορευμένα ελληνικά και χιλιανά τραγούδια. Στα ελληνικά μουσικά κέντρα εργάστηκαν μουσικοί εβραϊκής, λιβανέζικης, αραβικής, κυπριακής και ανατολικομεσογειακής καταγωγής. Επικοινωνούσαν μέσα από συγγενή ιδιώματα και τρόπους εκτέλεσης. Η ελληνική μουσική ζωή της πόλης υπήρξε ένα πεδίο διαπολιτισμικών συναντήσεων.
«Ε.Κ.»: Η κοινή μουσική εμπειρία δημιουργεί μία αίσθηση ενότητας ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικής προέλευσης χωρίς να αναιρεί ανισότητες;
Α. Μούργου: Σε μία συναυλία, άνθρωποι διαφορετικής προέλευσης τραγουδούν και χαίρονται μαζί. Κατά την επιτέλεση δημιουργείται σύμπνοια και η αίσθηση ότι μοιράζονται κάτι κοινό. Αυτό, όμως, δεν εξαφανίζει τις ανισότητες ούτε σημαίνει ότι το τραγούδι έχει για όλους τον ίδιο συμβολισμό. Η μουσική δημιουργεί κοινό χώρο αλλά δεν επιλύει τον εθνικό ή και ταξικό αποκλεισμό. Η αισθητική συνάντηση είναι πραγματική χωρίς αυτή να ταυτίζεται με την κοινωνική ισότητα.
«Ε.Κ.»: Έχει μεταβληθεί η ελληνική μουσική γεωγραφία του Τορόντο;
Α. Μούργου: Η Ντάνφορθ έγινε ελληνική γειτονιά μέσω της μετανάστευσης, των επιχειρήσεων, των μουσικών χώρων και των κοινωνικών δεσμών. Σήμερα διατηρεί την αναγνωρισιμότητα του Greektown, αλλά είναι περισσότερο πολυπολιτισμική. Η ελληνικότητα δεν εξαφανίστηκε αλλά μετατοπίστηκε και διαχύθηκε. Τα μουσικά κέντρα κλείνουν, οι κοινότητες μετακινούνται και η πανδημία επιτάχυνε προγενέστερες αλλαγές. Ακόμα και στην Αστόρια η εθνική ταυτότητα μεταβάλλεται μαζί με τους ανθρώπους, την Οικονομία και τη μουσική.
«Ε.Κ.»: Πώς διαφοροποιείται η σχέση με την ελληνική μουσική ανάμεσα στους μετανάστες προηγούμενων δεκαετιών και τους νεότερους μετανάστες;
Α. Μούργου: Οι μετανάστες των δεκαετιών 1960 και 1970 μετέφεραν τις μουσικές αναφορές τους και δημιούργησαν χώρους ακρόασης, εκτέλεσης και χορού. Για την τρίτη έως πέμπτη γενιά, ο Τσιτσάνης και ο Καζαντζίδης δεν έχουν την ίδια σημασία. Οι νεότεροι μετανάστες έφεραν τον Θανάση Παπακωνσταντίνου, τον Σωκράτη Μάλαμα και το πολιτικοποιημένο ραπ που συνομιλεί με την παράδοση. Κάθε μεταναστευτικό κύμα μεταφέρει διαφορετική Ελλάδα και διαφορετικό μουσικό χρόνο.
«Ε.Κ.»: Πώς λειτουργεί το φύλο μέσα στη μουσική παράδοση και στη μετακίνησή της;
Α. Μούργου: Η μουσική έχει έναν έμφυλο χαρακτήρα. Ποιος παίζει πιο όργανο, ποιος εμφανίζεται δημόσια και ποιος αναγνωρίζεται. Παραδοσιακά, λίγες γυναίκες έπαιζαν μπουζούκι, αν και αυτό αλλάζει. Αντίθετα, τα μοιρολόγια, ιδίως στη Μάνη, είναι γυναικεία πρακτική αφού συνδέεται με τον αποχαιρετισμό και τη φροντίδα του νεκρού. Η μετανάστευση μεταβάλλει τους ρόλους, χωρίς να τους καταργεί.
«Ε.Κ.»: Ποια είναι η σχέση της μουσικής με τη μοναξιά και το αίσθημα του ανήκειν;
Α. Μούργου: Όταν μετοικείς, δεν έχεις τοποθετήσει τις δικές σου «καρφίτσες» στον χάρτη. Αναζητάς έναν δρόμο, ένα καφέ, ένα μουσικό κέντρο ή μια οικεία γειτονιά. Σταδιακά γνωρίζεις ανθρώπους και μαθαίνεις την πόλη, ώσπου γίνεσαι μέρος της. Η μουσική δημιουργεί αφορμές επικοινωνίας, μοιράσματος και φροντίδας. Η μοναξιά συνοδεύει τη μετανάστευση αλλά μπορεί και να σε απελευθερώσει από το παρελθόν γιατί η μουσική δεν εξαφανίζει το αμφίσημο πένθος. Το κάνει, όμως, βιώσιμο.
«Ε.Κ.»: Πρέπει να εντάσσεται η μεταναστευτική μουσική ιστορία του Τορόντο στην ιστορία των αυτοχθόνων λαών και της αποικιοκρατίας εποίκων;
Α. Μούργου: Είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο ζήτημα, για το οποίο δεν διαθέτω ακόμη επαρκή γνώση. Είμαι σχετικά νέα στη Βόρεια Αμερική και δεν θέλω να εξισώσω τη μεταναστευτική εμπειρία με την ιστορική αποστέρηση, τον εκτοπισμό και την αποικιοκρατική βία που υπέστησαν οι αυτόχθονες λαοί. Είναι διάσταση που πρέπει να ενταχθεί σοβαρά στη μελλοντική έρευνα για την πόλη, τη μετανάστευση και το ανήκειν.
Πηγή: www.ekirikas.com