Η ιστορία της ανθρωπότητας μπορεί να διαβαστεί και ως ιστορία της ισχύος. Κάθε εποχή διαμορφώθηκε από τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες παρήγαγαν πλούτο και από εκείνους που είχαν τον έλεγχο των στρατηγικών πόρων. Στη φεουδαρχική περίοδο η γη αποτελούσε το απόλυτο μέσο εξουσίας. Όποιος κατείχε τη γη, έλεγχε την παραγωγή τροφίμων, την οικονομία και τελικά την πολιτική ισχύ. Η Βιομηχανική Επανάσταση μετέφερε το κέντρο βάρους στα εργοστάσια, στην ενέργεια και στο κεφάλαιο. Η παγκοσμιοποίηση έφερε στο προσκήνιο τις χρηματοπιστωτικές αγορές, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και το διεθνές εμπόριο.
Σήμερα, όμως, ο κόσμος εισέρχεται σε μια νέα ιστορική φάση. Η πραγματική ισχύς μετατοπίζεται από την ιδιοκτησία των φυσικών πόρων στην κατοχή της γνώσης, των δεδομένων και των υπολογιστικών υποδομών που τα μετατρέπουν σε στρατηγικό πλεονέκτημα. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια ακόμη τεχνολογική καινοτομία. Είναι ο επιταχυντής μιας βαθύτερης αλλαγής, όπου η πληροφορία μετατρέπεται στο σημαντικότερο παραγωγικό κεφάλαιο του 21ου αιώνα.
Η αγροδιατροφή σε μετάβαση
Η αγροδιατροφή βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης. Για αιώνες αποτελούσε έναν παραγωγικό τομέα που αξιολογούνταν κυρίως με βάση τις αποδόσεις, τις εξαγωγές και το αγροτικό εισόδημα. Σήμερα, όμως, κάθε χωράφι, κάθε ελαιώνας, κάθε θερμοκήπιο, κάθε μονάδα μεταποίησης και κάθε διατροφική επιλογή παράγει ένα νέο αγαθό: δεδομένα. Δεδομένα για το έδαφος, το νερό, το μικροκλίμα, τη βιοποικιλότητα, την ποιότητα των προϊόντων, τις καταναλωτικές συνήθειες και την ανθρώπινη υγεία.
Αυτή είναι η μεγάλη αλλαγή. Η αγροδιατροφή δεν παράγει πλέον μόνο τρόφιμα· παράγει γνώση. Και η γνώση, όταν συνδυάζεται με την τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί οικονομική, επιστημονική και γεωπολιτική ισχύ.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγαλύτερες επενδύσεις διεθνώς δεν αφορούν μόνο τη γεωργική παραγωγή, αλλά τις ψηφιακές πλατφόρμες, τα υπολογιστικά νέφη, τους αισθητήρες, τους δορυφόρους και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που αναλύουν τα δεδομένα της αγροδιατροφικής αλυσίδας. Όποιος διαθέτει την τεχνολογία για να συλλέγει, να επεξεργάζεται και να αξιοποιεί αυτά τα δεδομένα αποκτά ένα νέο στρατηγικό πλεονέκτημα, αντίστοιχο με εκείνο που προσέφερε άλλοτε η κατοχή της γης ή του βιομηχανικού κεφαλαίου.
Με αυτή τη μεταφορική έννοια μπορούμε να μιλήσουμε για μια νέα μορφή «ψηφιακής φεουδαρχίας». Όχι επειδή η ιστορία επαναλαμβάνεται, αλλά επειδή η συγκέντρωση της ισχύος μεταφέρεται σε ένα νέο πεδίο: τον έλεγχο των δεδομένων, των αλγορίθμων και της γνώσης. Το ζητούμενο δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε την τεχνολογία. Αντίθετα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει έναν από τους σημαντικότερους συμμάχους της βιώσιμης γεωργίας, της προστασίας των φυσικών πόρων, της ασφάλειας των τροφίμων και της πρόληψης ασθενειών.
Νέο οικοσύστημα και κανόνες λειτουργίας
Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος θα καθορίζει τους κανόνες λειτουργίας αυτού του νέου οικοσυστήματος.
Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην Ευρώπη. Οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις, οι εμπορικές συμφωνίες, η αναδιοργάνωση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού, οι ανταγωνισμοί γύρω από τις κρίσιμες τεχνολογίες και η ανάγκη στρατηγικής αυτονομίας δείχνουν ότι η αγροδιατροφή δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ένας ακόμη οικονομικός κλάδος. Αποτελεί κρίσιμο παράγοντα ανθεκτικότητας, ασφάλειας και διεθνούς επιρροής.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι σύγχρονες εμπορικές συμφωνίες, όπως εκείνη μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Mercosur. Οι συμφωνίες αυτές δεν αφορούν μόνο τη μείωση των δασμών ή τη διευκόλυνση του εμπορίου. Επηρεάζουν τα πρότυπα παραγωγής, τους περιβαλλοντικούς κανόνες, την ασφάλεια των τροφίμων, την ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών παραγωγών και τελικά την ίδια τη στρατηγική αυτονομία της Ένωσης. Το ίδιο ισχύει για τον παγκόσμιο ανταγωνισμό γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, όπου η πρόσβαση στα δεδομένα και στις υπολογιστικές υποδομές μετατρέπεται σε παράγοντα γεωπολιτικής ισχύος.
Ένα νέο περιβάλλον για την Ευρώπη
Σε αυτό το περιβάλλον, η Ευρώπη καλείται να απαντήσει σε ένα κρίσιμο ερώτημα: θα περιοριστεί στον ρόλο του χρήστη τεχνολογιών που σχεδιάζονται αλλού ή θα επενδύσει στη δική της επιστημονική, ψηφιακή και αγροδιατροφική κυριαρχία; Η απάντηση δεν αφορά μόνο την οικονομία. Αφορά τη δημοκρατία, τη διαφάνεια, τη βιοηθική και τη δυνατότητα των ευρωπαϊκών κοινωνιών να διατηρήσουν τον έλεγχο των στρατηγικών δεδομένων που σχετίζονται με την τροφή, το περιβάλλον και την υγεία.
Η μεγάλη μετάβαση της αγροδιατροφής δεν είναι, επομένως, μια τεχνολογική αλλαγή. Είναι μια αλλαγή παραδείγματος. Όπως άλλοτε η γη καθόριζε την οικονομική και πολιτική ισχύ, έτσι σήμερα τα δεδομένα και η γνώση διαμορφώνουν το νέο πεδίο ανταγωνισμού. Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι ποιος θα παράγει περισσότερα τρόφιμα, αλλά ποιος θα κατέχει τη γνώση που παράγουν τα τρόφιμα. Και αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη πολιτική, οικονομική και κοινωνική πρόκληση της εποχής μας.
Η μεγάλη μετάβαση της αγροδιατροφής και το νέο ευρωπαϊκό στοίχημα
Απέναντι σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε η τεχνοφοβία ούτε η άκριτη αποδοχή κάθε νέας τεχνολογίας. Η πραγματική πρόκληση είναι να διαμορφωθεί ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για την αγροδιατροφή, όπου η καινοτομία θα υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι το αντίστροφο.
Η δημόσια υγεία μπορεί να αποτελέσει τον θεμελιώδη άξονα αυτού του νέου μοντέλου. Για δεκαετίες αξιολογούσαμε την επιτυχία της γεωργίας με βάση τους τόνους παραγωγής, την αξία των εξαγωγών ή την αύξηση του αγροτικού εισοδήματος. Οι δείκτες αυτοί εξακολουθούν να είναι σημαντικοί, όμως δεν αρκούν για να περιγράψουν την πραγματική αξία ενός σύγχρονου αγροδιατροφικού συστήματος.
Το ερώτημα του 21ου αιώνα δεν είναι μόνο αν παράγουμε περισσότερο. Είναι αν παράγουμε καλύτερα. Αν τα τρόφιμα που φτάνουν στο τραπέζι των πολιτών συμβάλλουν στην πρόληψη των χρόνιων νοσημάτων, στη μείωση της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης, στην προστασία της βιοποικιλότητας και στη βιωσιμότητα των τοπικών κοινωνιών. Με άλλα λόγια, η επιτυχία της αγροδιατροφής πρέπει να μετριέται και με τη συμβολή της στην υγεία των ανθρώπων και στην ανθεκτικότητα των κοινωνιών.
Μια νέα συνάντηση συνισταμένων
Σε αυτό το σημείο συναντώνται η αγροδιατροφή, η δημόσια υγεία και η τεχνητή νοημοσύνη. Οι ψηφιακές τεχνολογίες μπορούν να προβλέπουν φυτοπαθολογικούς κινδύνους, να μειώνουν τη χρήση νερού και φυτοπροστατευτικών προϊόντων, να βελτιώνουν την ιχνηλασιμότητα των τροφίμων και να υποστηρίζουν την εξατομικευμένη διατροφή. Παράλληλα, μπορούν να δημιουργήσουν νέα εργαλεία για την επιδημιολογική επιτήρηση, την πρόληψη και την αξιολόγηση της διατροφικής πολιτικής. Η πραγματική τους αξία, όμως, θα κριθεί από το εάν θα χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή δημόσιου οφέλους και όχι αποκλειστικά ιδιωτικής υπεραξίας.
Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η ευρωπαϊκή προσέγγιση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη αναγνωρίσει, μέσα από την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, τη στρατηγική «Farm to Fork», την προσέγγιση «One Health» και το νέο κανονιστικό πλαίσιο για την τεχνητή νοημοσύνη, ότι το μέλλον δεν μπορεί να σχεδιαστεί με αποσπασματικές πολιτικές. Η γεωργία, η υγεία, το περιβάλλον, η έρευνα, η ψηφιακή οικονομία και η εκπαίδευση αποτελούν πλέον ένα ενιαίο οικοσύστημα.
Η επόμενη μεταρρύθμιση
Ίσως, λοιπόν, η επόμενη μεγάλη μεταρρύθμιση να μην είναι απλώς η αναθεώρηση της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής. Ίσως η Ευρώπη χρειάζεται μια Ευρωπαϊκή Στρατηγική Αγροδιατροφής και Δημόσιας Υγείας, όπου η παραγωγή τροφίμων θα συνδέεται οργανικά με την πρόληψη, τη βιοηθική, την επιστημονική αριστεία, την ψηφιακή κυριαρχία και τη δημοκρατική διακυβέρνηση της τεχνολογίας.
Μια τέτοια στρατηγική δεν θα επενδύει μόνο στην αύξηση της παραγωγικότητας. Θα επενδύει στη γνώση. Στην επιστημονική ανεξαρτησία. Στη δημιουργία ευρωπαϊκών υποδομών δεδομένων. Στην ανάπτυξη αξιόπιστων εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης. Στη διασφάλιση ότι οι παραγωγοί θα διατηρούν ουσιαστικό ρόλο στη διαχείριση των δεδομένων που παράγουν. Και, κυρίως, στην οικοδόμηση εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτών, επιστημονικής κοινότητας και θεσμών.
Ο ρόλος της χώρας μας στη νέα συζήτηση για μια μετάβαση του τομέα της αγροδιατροφής
Η Ελλάδα μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο σε αυτή τη συζήτηση. Όχι επειδή είναι μία από τις μεγαλύτερες αγροτικές οικονομίες της Ευρώπης, αλλά επειδή διαθέτει ένα μοναδικό συνδυασμό φυσικού και πολιτισμικού κεφαλαίου. Η μεσογειακή διατροφή, η εξαιρετική βιοποικιλότητα, τα προϊόντα υψηλής διατροφικής αξίας, η πλούσια γαστρονομική παράδοση και το αξιόλογο επιστημονικό δυναμικό της χώρας αποτελούν συγκριτικά πλεονεκτήματα που δύσκολα αντιγράφονται.
Αυτά τα πλεονεκτήματα, όμως, δεν αρκούν από μόνα τους. Χρειάζονται μια νέα στρατηγική αφήγηση. Μια αφήγηση που θα συνδέει τον πρωτογενή τομέα με την έρευνα, τα πανεπιστήμια, τη βιοτεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη, τη δημόσια υγεία και τη διπλωματία της γνώσης. Η χώρα δεν πρέπει να ανταγωνίζεται μόνο με όρους κόστους παραγωγής. Πρέπει να ανταγωνίζεται με όρους ποιότητας, αξιοπιστίας, επιστημονικής τεκμηρίωσης και καινοτομίας.
Παραγωγή τροφίμων ή παραγωγή επιστοσίνης μια άλλη μετάβαση του αγροδιατροφικού τομέα
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας να μην είναι η παραγωγή περισσότερων τροφίμων. Είναι η παραγωγή περισσότερης εμπιστοσύνης. Εμπιστοσύνης ότι η τεχνολογία υπηρετεί τον άνθρωπο. Ότι η επιστήμη παραμένει ανεξάρτητη. Ότι τα δεδομένα προστατεύονται και αξιοποιούνται με διαφάνεια. Ότι η αγροδιατροφή δεν είναι απλώς μια οικονομική δραστηριότητα, αλλά ένας πυλώνας δημόσιας υγείας, κοινωνικής συνοχής και δημοκρατικής ανθεκτικότητας.
Η ιστορία μάς διδάσκει ότι κάθε μεγάλη μετάβαση συνοδεύεται από μια ανακατανομή ισχύος. Η μετάβαση που ζούμε σήμερα δεν αποτελεί εξαίρεση. Αν κάποτε η ελευθερία των κοινωνιών εξαρτιόταν από την πρόσβαση στη γη, σήμερα εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από την πρόσβαση στη γνώση, στα δεδομένα και στην τεχνητή νοημοσύνη.
Το πραγματικό ευρωπαϊκό στοίχημα δεν είναι να αντικαταστήσουμε τους φεουδάρχες της γης με νέους «φεουδάρχες» της τεχνολογίας. Είναι να οικοδομήσουμε ένα νέο μοντέλο ανάπτυξης, όπου η γνώση θα αποτελεί δημόσιο αγαθό, η καινοτομία θα υπηρετεί τη δημόσια υγεία, η τεχνολογία θα λειτουργεί με δημοκρατική λογοδοσία και η αγροδιατροφή θα αναγνωρίζεται ως στρατηγικός πυλώνας της ευρωπαϊκής κυριαρχίας.
Η μεγάλη μετάβαση έχει ήδη ξεκινήσει. Το ερώτημα δεν είναι αν θα συμβεί. Το ερώτημα είναι ποιοι θα διαμορφώσουν τους κανόνες της. Και σε αυτή τη συζήτηση, η Ευρώπη και η Ελλάδα δεν έχουν την πολυτέλεια να ακολουθούν τις εξελίξεις. Οφείλουν να συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωσή τους. Γιατί το μέλλον της αγροδιατροφής δεν αφορά μόνο το μέλλον των παραγωγών. Αφορά το μέλλον της υγείας, της δημοκρατίας, της οικονομίας και, τελικά, του ίδιου του ευρωπαϊκού πολιτισμού.
Πηγή: www.ypaithros.gr