Όλοι γνωρίζουμε την κορτιζόλη ως την «ορμόνη του στρες». Όταν αγχωνόμαστε, τα επίπεδά της εκτοξεύονται, προετοιμάζοντας το σώμα για μάχη ή φυγή. Τώρα, μια πρωτοποριακή μελέτη της Ιατρικής Σχολής του Harvard, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature, αποκαλύπτει μια εντελώς διαφορετική, άγνωστη μέχρι σήμερα λειτουργία της: η κορτιζόλη λειτουργεί ως ένας βιολογικός «χρονοδιακόπτης» που κλείνει σταδιακά τις κρίσιμες περιόδους μάθησης στον εγκέφαλο.
Το ερώτημα που βασάνιζε την επιστήμη για δεκαετίες ήταν: γιατί και πώς κλείνουν αυτές οι περίοδοι; Γιατί δεν παραμένουμε σε μια δια βίου κατάσταση υψηλής πλαστικότητας, που θα μας επέτρεπε να μαθαίνουμε νέες γλώσσες σε λίγες εβδομάδες ακόμα και στα 70;
Η ομάδα του νευροβιολόγου Μάικλ Γκρίνμπεργκ στο Harvard έδωσε την απάντηση και σχετίζεται με την κορτιζόλη. Οι ερευνητές εργάστηκαν με νεαρά ποντίκια, των οποίων ο εγκέφαλος αναπτύσσεται με τρόπο παρόμοιο με τον ανθρώπινο. Παρατήρησαν ότι η φυσιολογική έκθεση στο φως ενεργοποιούσε μια αλυσίδα αντιδράσεων. Το φως προκάλεσε την απελευθέρωση κορτικοστερόνης -του αντιστοίχου της ανθρώπινης κορτιζόλης στα τρωκτικά. Η κορτικοστερόνη προσδέθηκε σε ειδικούς υποδοχείς πάνω σε κύτταρα του εγκεφάλου που ονομάζονται αστροκύτταρα. Τα αστροκύτταρα δεν είναι νευρώνες. Επί δεκαετίες θεωρούνταν απλά «βοηθητικά» κύτταρα, αλλά η νέα έρευνα τα αναδεικνύει σε βασικούς ρυθμιστές της νευρικής πλαστικότητας. Μόλις ενεργοποιήθηκαν, τα αστροκύτταρα πυροδότησαν την έκφραση περισσότερων από 100 γονιδίων. Αυτά τα γονίδια οδήγησαν στην ωρίμανση του εξωκυττάριου πλέγματος -μιας δομής που μοιάζει με πλέγμα και περιβάλλει τους νευρώνες, σταθεροποιώντας τις υπάρχουσες συνδέσεις και εμποδίζοντας τη δημιουργία νέων.
Με απλά λόγια, η κορτιζόλη, μέσω των αστροκυττάρων, μετατρέπει τον πλαστικό, “ευέλικτο” εγκέφαλο του νεογνού σε έναν πιο άκαμπτο, “ώριμο” εγκέφαλο ενηλίκου.
Ίσως το πιο εντυπωσιακό μέρος της μελέτης ήταν η αντιστροφή της διαδικασίας. Όταν οι ερευνητές αφαίραν (γενετικά) τους υποδοχείς κορτιζόλης από τα αστροκύτταρα ενήλικων ποντικιών, ο εγκέφαλος παρουσίασε εκ νέου σημάδια αυξημένης πλαστικότητας. Οι κρίσιμες περίοδοι είχαν ξανανοιχτεί, σαν να γύριζε ο χρόνος πίσω.
Αυτό σημαίνει ότι η μείωση της δράσης της κορτιζόλης -ή η απομάκρυνση των υποδοχέων της- θα μπορούσε θεωρητικά να επαναφέρει την εγκεφαλική πλαστικότητα σε ενήλικες, διευκολύνοντας την αποκατάσταση μετά από τραύμα, εγκεφαλικό ή νευροεκφυλιστικές νόσους. Φυσικά, η εφαρμογή στον άνθρωπο απέχει ακόμα, αλλά ο δρόμος ανοίγει.
Όπως εξηγεί ο επικεφαλής ερευνητής Μάικλ Γκρίνμπεργκ: «Πιστεύουμε ότι ανακαλύψαμε έναν βασικό μηχανισμό που ελέγχει το κλείσιμο των κρίσιμων περιόδων. Όταν αυτός ο μηχανισμός απορυθμίζεται -είτε κλείνει πολύ νωρίς, είτε πολύ αργά, είτε με λάθος τρόπο- μπορεί να συμβάλει σε παθήσεις όπως ο αυτισμός, η σχιζοφρένεια ή η διπολική διαταραχή». Για παράδειγμα, μια υπερβολικά πρώιμη ωρίμανση (υπερβολική δράση κορτιζόλης) θα μπορούσε να στερήσει από τον εγκέφαλο ευκαιρίες μάθησης, ενώ μια ανεπαρκής ωρίμανση θα διατηρούσε μια παθολογική πλαστικότητα, με ανεξέλεγκτη ροή ερεθισμάτων.
Η ανακάλυψη του Harvard προσφέρει ένα εντελώς νέο πλαίσιο κατανόησης της εγκεφαλικής ανάπτυξης. Για πρώτη φορά, συνδέεται μια συγκεκριμένη ορμόνη (κορτιζόλη) με έναν συγκεκριμένο κυτταρικό τύπο (αστροκύτταρα) και μια συγκεκριμένη χρονική διαδικασία (κλείσιμο κρίσιμων περιόδων).
Πηγή: www.zougla.gr