Μια πρωτοποριακή έρευνα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης φέρνει στο φως τον άγνωστο πλούτο του ελληνικού ίταμου, ενός σπάνιου δέντρου των ορεινών οικοσυστημάτων της χώρας. Η μελέτη, που υλοποιήθηκε στο Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος υπό τον συντονισμό του καθηγητή Φίλιππου Αραβανόπουλου, αποκαλύπτει ότι οι ελληνικοί πληθυσμοί διαθέτουν σημαντική γενετική, επιγενετική και χημειοποικιλότητα – στοιχεία που τους καθιστούν πολύτιμες φυσικές δεξαμενές για την παραγωγή αντικαρκινικών ουσιών.
Ο ίταμος είχε στο παρελθόν διωχθεί από τους κτηνοτρόφους, καθώς τα ζώα που έτρωγαν τη φυλλωσιά του πάθαιναν τύφλωση ή και πέθαιναν λόγω των τοξικών ουσιών του. Είναι, όμως, αυτές ακριβώς οι ουσίες –οι ταξάνες– που σήμερα αποτελούν τη βάση για σημαντικά αντικαρκινικά φάρμακα, όπως η ταξόλη. «Το δέντρο που κάποτε προκαλούσε προβλήματα στα ζώα, σήμερα δίνει ουσίες που καταστρέφουν τα καρκινικά κύτταρα» αναφέρει χαρακτηριστικά ο καθηγητής κ. Αραβανόπουλος. Παρότι η χρήση του ίταμου για φαρμακευτικούς σκοπούς είναι γνωστή διεθνώς, η Ελλάδα αποτελούσε μέχρι σήμερα «λευκή σελίδα» ως προς τη χημική και γενετική ποικιλότητα των δικών της πληθυσμών. Η νέα έρευνα έρχεται να καλύψει αυτό το κενό.
Υψηλή ποικιλότητα – υψηλές δυνατότητες
Τα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά, όπως εξηγεί ο Καθηγητής του Εργαστηρίου Δασικής Γενετικής. «Οι ελληνικοί πληθυσμοί παρουσιάζουν σημαντική ποικιλότητα σε όλα τα επίπεδα. Αυτό σημαίνει ότι όχι μόνο αξίζουν προστασίας, αλλά και ότι διαθέτουν τα «εργαλεία» για να αντέξουν στις πιέσεις της κλιματικής αλλαγής. Βρήκαμε υψηλή ποικιλότητα και στις τρεις περιπτώσεις» επισημαίνει ο καθηγητής, προσθέτοντας ότι ορισμένα άτομα εμφανίζουν ήδη υψηλές συγκεντρώσεις ταξανών, ικανά να αξιοποιηθούν σε προγράμματα γενετικής βελτίωσης. Επιπλέον, τα ελληνικά άτομα φαίνεται να είναι πιο ξηρανθεκτικά από τα αντίστοιχα της Βόρειας Ευρώπης – χαρακτηριστικό εξαιρετικά πολύτιμο για το μέλλον. Αυτό τα καθιστά ελκυστικά και για διεθνείς συνεργασίες, καθώς μπορούν να μεταφέρουν γονίδια ανθεκτικότητας σε άλλους πληθυσμούς. Ομάδα μελέτησε τρεις πληθυσμούς στα όρη Χολομώντας, Όλυμπος και Βούρινος – τους μεγαλύτερους που υπάρχουν στη χώρα, καθώς το είδος είναι εξαιρετικά σπάνιο και συνήθως απαντάται σε μεμονωμένα άτομα ή μικρές ομάδες. «Συναντάμε συνήθως τέσσερα, πέντε, έξι άτομα· σπάνια πληθυσμούς των εκατό», εξηγεί ο καθηγητής.
Προοπτική για φυτείες και φαρμακευτική αξιοποίηση
Η έρευνα θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για τη δημιουργία φυτειών ίταμου στην Ελλάδα, με στόχο την παραγωγή πρώτης ύλης για τη φαρμακοβιομηχανία. Σε χώρες όπως η Μεγάλη Βρετανία, ο ίταμος ήδη καλλιεργείται σε φράχτες και φυτείες, με το ετήσιο κλάδεμα να αξιοποιείται για την παραγωγή πρόδρομων ουσιών ταξάνης. Στην Ελλάδα, η προοπτική αυτή θα μπορούσε να δώσει ώθηση σε ορεινές περιοχές και αγροτικές εκτάσεις. «Μιλάμε για μια εκτατική καλλιέργεια, με λίγες εισροές και σημαντικά περιβαλλοντικά οφέλη» επισημαίνει ο κ. Αραβανόπουλος, υπογραμμίζοντας ότι το δέντρο ζει εκατοντάδες χρόνια και δεν απαιτεί εντατική φροντίδα ή φυτοπροστασία.
Το επόμενο βήμα
Η επιστημονική ομάδα σχεδιάζει τώρα μια ευρύτερη διερεύνηση των πληθυσμών, με στόχο τον εντοπισμό ακόμη πιο υψηλοπαραγωγικών ατόμων και τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου προγράμματος γενετικής βελτίωσης. «Είναι πολύ πιθανό να υπάρχουν άτομα με ακόμη υψηλότερες συγκεντρώσεις ταξανών» σημειώνει ο κ. Αραβανόπουλος τονίζοντας ότι απαιτείται νέο ερευνητικό έργο για να συνεχιστεί η προσπάθεια. Παράλληλα, η προστασία των φυσικών πληθυσμών παραμένει κρίσιμη. Ο ίταμος μπορεί να αποτελέσει έναν νέο, στρατηγικής σημασίας πόρο για τη χώρα – αρκεί να διαφυλαχθεί και να αξιοποιηθεί με σχέδιο.
Πηγή: www.ypaithros.gr