Υπό έντονη πίεση βρίσκεται τα τελευταία χρόνια το αγροτικό εισόδημα στην ΕΕ, καθώς οι διακυμάνσεις των τιμών και η αύξηση του κόστους παραγωγής έχουν επηρεάσει σημαντικά τη βιωσιμότητα των εκμεταλλεύσεων. Η περίοδος 2020–2024 ανέδειξε τόσο τις αδυναμίες όσο και τη σημασία των υφιστάμενων μηχανισμών στήριξης, θέτοντας παράλληλα στο επίκεντρο την ανάγκη για προσαρμογές πολιτικής, όπως διαπιστώνει πρόσφατη έκθεση της Επιτροπής Γεωργίας του Ευρωκοινοβουλίου για το αγροτικό εισόδημα. Σύμφωνα με την ανάλυση και με βάση τα δεδομένα της εξεταζόμενης περιόδου, αναδεικνύεται η αυξανόμενη αστάθεια, αλλά και η ευαισθησία στα αιφνίδια σοκ που χαρακτηρίζουν το αγροτικό εισόδημα.
Η εκτίναξη των τιμών των εισροών από το 2021 –ιδίως σε ενέργεια, λιπάσματα και ζωοτροφές– δημιούργησε αρχικά ισχυρή πίεση στα περιθώρια κέρδους των αγροτών. Η αύξηση των τιμών του φυσικού αερίου επηρέασε την παραγωγή λιπασμάτων και σε συνδυασμό με τις αυξήσεις στις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας και των ζωοτροφών, περιόρισε αισθητά το περιθώριο για κερδοφορία. Οι παραγωγοί, συνήθως με περιορισμένη διαπραγματευτική δύναμη στις τιμές παραγωγής, αντιμετώπισαν υψηλότερο κόστος χωρίς άμεση αντιστάθμιση μέσω τιμών πώλησης. Αν και οι τιμές των προϊόντων αυξήθηκαν αργότερα, η προσαρμογή αυτή δεν ήταν ούτε ομοιόμορφη ούτε επαρκής.
Στις παραπάνω αιτίες προστέθηκε και ο πληθωρισμός καθώς και το υψηλότερο κόστος εργασίας λόγω αυξημένων απαιτήσεων μισθών, επισημαίνει η μελέτη, κάτι που επιβάρυνε ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Σε μικρές εκμεταλλεύσεις και μόνιμες καλλιέργειες τα ισχυρότερα πλήγματα
Φυσικά, οι επιπτώσεις δεν ήταν ίδιες σε όλη την Κοινότητα, καθώς παρατηρούνται έντονες διαφοροποιήσεις όχι μόνο ανάμεσα στα κράτη-μέλη, αλλά και τους τομείς δραστηριοποίησης (με βάση τη δομή παραγωγής, π.χ. αν κυριαρχούν φυτικές ή ζωικές εκμεταλλεύσεις) και τους τύπους των εκμεταλλεύσεων. Μεγαλύτερη επιρροή δέχθηκαν ιδιαίτερα οι μικρές εκμεταλλεύσεις -οι οποίες κυριαρχούν στη χώρα μας- όπου ήδη τα περιθώρια εισοδήματος είναι χαμηλά. Υπενθυμίζεται ότι το 63,8% των εκμεταλλεύσεων στην ΕΕ είναι μικρότερο από 5 στρέμματα, με ιδιαίτερα υψηλή συγκέντρωση στη Ρουμανία, τη Μάλτα, την Κύπρο και την Ελλάδα. Ωστόσο, και σε ορισμένες μεγάλες εκμεταλλεύσεις οι μειώσεις εισοδήματος σε ποσοστό ήταν μεγαλύτερες, λόγω μικρότερης αναλογίας στήριξης.
Οι διαφοροποιήσεις στην εξέλιξη των εισοδημάτων σε επίπεδο κρατών-μελών οφείλονται επίσης και στο ρόλο που κατείχαν οι ενισχύσεις στη συνολική εισοδηματική σύνθεση, αλλά και στη διαφοροποίηση των τιμών αναλόγως παραγωγικού προσανατολισμού και απασχόλησης των εκμεταλλεύσεων.
Για παράδειγμα, σε χώρες όπως η Ιρλανδία και οι Κάτω Χώρες, οι διεθνείς τιμές εμπορευμάτων έχουν ισχυρή επίδραση στο εισόδημα λόγω υψηλής εξαγωγικής προσαρμογής. Αντίθετα, σε άλλες όπως η Ισπανία ή η Ουγγαρία, η διαφοροποίηση παραγωγής βοηθά στην μειωμένη μεταβλητότητα των εισοδημάτων, διευκρινίζεται.
Συνολικά, το πραγματικό εισόδημα μειώθηκε σε πολλές χώρες μεταξύ 2022 και 2023, ιδιαίτερα σε οικονομίες με ισχυρή παρουσία αροτραίων καλλιεργειών και γαλακτοπαραγωγής. Αντίθετα, άλλες χώρες παρουσίασαν ανθεκτικότητα χάρη σε δυναμικούς τομείς όπως η παραγωγή κηπευτικών. Ωστόσο, η ανισότητα παραμένει έντονη, με μόλις ένα μικρό ποσοστό εκμεταλλεύσεων (20%) να συγκεντρώνει μεγάλο μέρος του συνολικού εισοδήματος (περίπου το 60%).
Σύμφωνα με τη μελέτη, οι μεγαλύτερες απώλειες εισοδήματος καταγράφηκαν σε εκμεταλλεύσεις γάλακτος, αροτραίων, αμπελοκαλλιεργειών και μικτές εκμεταλλεύσεις, ενώ οι εκμεταλλεύσεις σιτηρών εμφανίζουν μικρότερη μείωση.
Σε ότι αφορά τη χώρα μας, η μελέτη αναφέρει ότι σε τομείς όπως οι μόνιμες καλλιέργειες και οι ελιές, τα εισοδήματα στην Ελλάδα είναι κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ-27 για τους αντίστοιχους κλάδους, γεγονός που αντανακλά τις δομικές αδυναμίες και τον περιορισμένο αριθμό πολύ αποδοτικών συστημάτων παραγωγής σε σύγκριση με τα μεγαλύτερα και πιο εξειδικευμένα συστήματα άλλων κρατών-μελών.
Οι μεταβολές των τιμών και οι επιπτώσεις στο εισόδημα
Πιο συγκεκριμένα, αναλύοντας τις τιμές εισροών και εκροών ανά κράτος μέλος μεταξύ δύο περιόδων (2015-2019 και 2020-2024), η μελέτη διαπίστωσε τις εξής μεταβολές:
Τα λιπάσματα αυξήθηκαν κατά περίπου 52% την περίοδο 2020-2024, ενώ το ηλεκτρικό ρεύμα κατά περίπου 44%. Οι ζωοτροφές και άλλα εισροές επίσης παρουσίασαν σημαντικές αυξήσεις.
Αντιστοίχως, ως προς τις τιμές των προϊόντων, στο γάλα σε επίπεδο ΕΕ η τιμή αυξήθηκε κατά 12% (το 2015-2019) και κατά περίπου 42% (το 2020-2024), ενώ στα σιτηρά μετά από μία μικρή αύξηση την πρώτη περίοδο την δεύτερη η αύξηση ήταν περίπου κατά 21%. Στο βόειο κρέας το πρώτο διάστημα καταγράφηκε πτώση και έπειτα η αύξηση κυμάνθηκε περίπου στο 47%, ενώ σε ότι αφορά το χοιρινό και τα πουλερικά καταγράφηκαν έντονες διακυμάνσεις και σημαντικές αυξήσεις το 2020-2024. Με βάση τις αλλαγές, επισημαίνεται μια εντονότερη πίεση κόστους στη δεύτερη περίοδο, σε σύγκριση με την προηγούμενη πενταετία.
Από τη «ραχοκοκαλιά» των άμεσων ενισχύσεων ως τα εθνικά μέτρα
Κεντρικό ρόλο στη στήριξη του αγροτικού εισοδήματος διαδραματίζει η ΚΑΠ. Οι άμεσες ενισχύσεις αποτελούν τη «ραχοκοκαλιά» του συστήματος, εξασφαλίζοντας σταθερότητα και προβλεψιμότητα, με τη δημόσια στήριξη -σε συνδυασμό με εθνικά μέτρα- να αντιστοιχεί περίπου στο ένα τρίτο του αγροτικού εισοδήματος στην ΕΕ. Ωστόσο, οι ενισχύσεις αυτές είναι σε μεγάλο βαθμό σταθερές σε ονομαστικούς όρους, με αποτέλεσμα η πραγματική τους αξία να μειώνεται σε περιόδους υψηλού πληθωρισμού, όπως επισημαίνεται. Ως κύρια μορφή στήριξης, οι άμεσες πληρωμές αντιπροσωπεύουν πάνω από το 30% του συνολικού αγροτικού εισοδήματος, με διαφορές, φυσικά, μεταξύ κρατών σχετικά με το πόσο σημαντική είναι η συμβολή τους. Σε ορισμένες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, η στήριξη μέσω άμεσων πληρωμών αποτελεί μεγάλο μέρος του διαθέσιμου εισοδήματος, αλλά οι μικρές εκμεταλλεύσεις — ιδίως σε ορεινές ή μειονεκτικές περιοχές — παραμένουν ευάλωτες λόγω της μικρής κλίμακας και της υψηλής εξάρτησης από εισαγόμενες εισροές.
Πέρα από τις βασικές ενισχύσεις, εφαρμόζονται, βέβαια, και άλλα εργαλεία. Τα Οικολογικά Σχήματα αποζημιώνουν τους παραγωγούς για περιβαλλοντικές πρακτικές, ενώ οι συνδεδεμένες ενισχύσεις στοχεύουν σε ευάλωτους τομείς. Παράλληλα, εργαλεία διαχείρισης κινδύνου –όπως ασφάλειες και ταμεία– έχουν σχεδιαστεί για τη σταθεροποίηση των εισοδημάτων. Ωστόσο, η χρήση τους παραμένει περιορισμένη λόγω κόστους, πολυπλοκότητας και ελλείψεων σε δεδομένα. Σε περιόδους κρίσης, τα κράτη-μέλη καταφεύγουν και σε εθνικά μέτρα ή κρατικές ενισχύσεις, τα οποία όμως εξαρτώνται από τις δημοσιονομικές δυνατότητες κάθε χώρας και εφαρμόζονται, συχνά, αποσπασματικά.
Οι υφιστάμενες αδυναμίες και οι αναγκαίες παρεμβάσεις
Παρά τη συμβολή τους, τα υφιστάμενα μέτρα εμφανίζουν σαφείς αδυναμίες. Η στόχευση των ενισχύσεων δεν είναι πάντα αποτελεσματική, ενώ η εξάρτηση από πληρωμές βάσει έκτασης ευνοεί άνισες κατανομές. Επιπλέον, τα εργαλεία πολιτικής δεν ανταποκρίνονται πάντα έγκαιρα σε ταχείες κρίσεις, αφήνοντας τους παραγωγούς εκτεθειμένους σε απότομες μεταβολές της αγοράς.
Σε αυτό το πλαίσιο, η μελλοντική εξέλιξη της πολιτικής καλείται να αντιμετωπίσει κρίσιμες προκλήσεις. Βασική κατεύθυνση αποτελεί η καλύτερη στόχευση των ενισχύσεων, με έμφαση στις πραγματικές ανάγκες των αγροτών αντί στο μέγεθος της εκμετάλλευσης. Η ενίσχυση και απλοποίηση των εργαλείων διαχείρισης κινδύνου μπορεί να αυξήσει τη συμμετοχή και να βελτιώσει την ανθεκτικότητα του τομέα. Παράλληλα, εξετάζεται η δυνατότητα τιμαριθμικής αναπροσαρμογής των ενισχύσεων, ώστε να διατηρείται η πραγματική τους αξία.
Εξίσου σημαντική είναι η ανάγκη για καλύτερα και πιο έγκαιρα δεδομένα σχετικά με το αγροτικό εισόδημα, προκειμένου να διευκολύνονται οι γρήγορες και αποτελεσματικές παρεμβάσεις πολιτικής. Επιπλέον, η σύνδεση της εισοδηματικής στήριξης με τη βιωσιμότητα και την ανταγωνιστικότητα θεωρείται απαραίτητη για τη μακροπρόθεσμη προοπτική του τομέα και την ανανέωση των γενεών.
Δεδομένου ότι το αγροτικό εισόδημα στην ΕΕ βρίσκεται σε μεταβατική φάση, η ισορροπία μεταξύ αγοράς και στήριξης κρίνεται πιο επιτακτική από ποτέ, ενώ η αποτελεσματικότητα των πολιτικών θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο μπορούν να ανταποκριθούν στις νέες οικονομικές, περιβαλλοντικές και γεωπολιτικές προκλήσεις.
Πηγή: www.ypaithros.gr