Η σαλμονέλα είναι ένα γένος Gram-αρνητικών, προαιρετικά αναερόβιων ραβδόμορφων βακτηρίων, που αποτελεί μία από τις κύριες αιτίες τροφιμογενών λοιμώξεων παγκοσμίως. Το γένος διακρίνεται ταξινομικά σε δύο είδη, το Salmonella enterica και το Salmonella bongori, με το πρώτο να είναι υπεύθυνο για τη συντριπτική πλειοψηφία των λοιμώξεων στον άνθρωπο.
Οι παθογόνοι ορότυποι για τον άνθρωπο διακρίνονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:
1. Τυφοειδής σαλμονέλα (S. Typhi και S. Paratyphi): Προκαλούν τον τυφοειδή πυρετό, μια σπάνια στις ανεπτυγμένες χώρες συστηματική λοίμωξη. Τα βακτήρια αυτά επιβιώνουν μέσα στα μακροφάγα, διασπείρονται μέσω του λεμφικού συστήματος και αποικίζουν τον δικτυοενδοθηλιακό ιστό. Ο αποκλειστικός ξενιστής τους είναι ο άνθρωπος.
2. Μη τυφοειδής σαλμονέλα (NTS): Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν στελέχη όπως τα S. Typhimurium και S. Enteritidis, τα οποία ευθύνονται για τη συνηθισμένη γαστρεντερίτιδα. Η ασθένεια αποκτάται από ζωικές εστίες (πτηνά, βοοειδή, χοίρους) και είναι αυτή που εντοπίστηκε στη Λαμία.
Η επιδημιολογία της σαλμονέλωσης είναι ιδιαίτερα σημαντική:
Παγκόσμια επίπτωση: Η μη τυφοειδής σαλμονέλα εκτιμάται ότι προκαλεί περίπου 94 εκατομμύρια κρούσματα γαστρεντερίτιδας ετησίως. Πρόκειται για τον συχνότερο μικροβιολογικό παράγοντα τροφιμογενών νοσημάτων παγκοσμίως.
Ηνωμένες Πολιτείες: Ετησίως καταγράφονται περίπου 1,35 εκατομμύρια κρούσματα, με περίπου 25.000 νοσηλείες και 420 θανάτους. Η σαλμονέλα είναι το δεύτερο συχνότερο βακτήριο που απομονώνεται από καλλιέργειες κοπράνων σε περιστατικά διάρροιας (μετά το καμπυλοβακτήριο).
Παγκόσμιος επιπολασμός: Η συχνότητα ποικίλλει σημαντικά ανά περιοχή, με εκτιμήσεις από 40 έως 3.980 κρούσματα ανά 100.000 πληθυσμού.
Η νοσηρότητα είναι υψηλότερη σε παιδιά κάτω των 5 ετών, ενώ τα ποσοστά νοσηλείας είναι μεγαλύτερα σε άτομα άνω των 50 ετών. Η περίοδος αιχμής των κρουσμάτων είναι μεταξύ Ιουλίου και Νοεμβρίου.
Μηχανισμός μετάδοσης – Πώς φτάνει η σαλμονέλα στον άνθρωπο
Περίπου το 95% των κρουσμάτων οφείλονται σε τροφιμογενή έκθεση. Οι κύριες οδοί μετάδοσης περιλαμβάνουν:
Κατανάλωση μολυσμένων τροφίμων: Ωμά ή ανεπαρκώς μαγειρεμένα κρέατα (ιδιαίτερα πουλερικά, αυγά, χοιρινό), μη παστεριωμένο γάλα και γαλακτοκομικά προϊόντα.
Μολυσμένα φρούτα και λαχανικά: Ακόμα και τρόφιμα που καταναλώνονται ωμά μπορεί να μολυνθούν από ζωικά περιττώματα κατά την καλλιέργεια, την άρδευση ή την επεξεργασία.
Επαφή με ζώα: Ερπετά (χελώνες, σαύρες), πτηνά και άλλα ζώα μπορούν να μεταδώσουν το βακτήριο. Έρευνα στη Σαγκάη έδειξε ότι το 29,7% των δειγμάτων από χελώνες περιείχαν σαλμονέλα, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο τους ως δεξαμενή.
Μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο: Μέσω της μεσο-στοματικής οδού, ιδιαίτερα κατά την οξεία φάση της διάρροιας ή σε άτομα που παραμένουν φορείς (χρόνια απέκκριση >1 έτος).
Παράγοντες κινδύνου
Η ευαισθησία στη λοίμωξη αυξάνεται σημαντικά από:
Μειωμένη γαστρική οξύτητα: Χρήση αναστολέων αντλίας πρωτονίων (PPIs), αντιόξινων, γαστρεκτομή, αχλωρυδρία.
Ανοσοκαταστολή: HIV, σακχαρώδης διαβήτης, λήψη κορτικοστεροειδών, χημειοθεραπεία.
Πρόσφατη χρήση αντιβιοτικών: Αλλαγή της εντερικής χλωρίδας.
Αιμοσφαιρινοπάθειες: Δρεπανοκυτταρική αναιμία (ειδικά για οστεομυελίτιδα).
Παθογένεια – Τι συμβαίνει στον οργανισμό
Η μολυσματική δόση σε ανοσοεπαρκή άτομα είναι συνήθως 10⁶ βακτήρια, αλλά μπορεί να είναι σημαντικά χαμηλότερη σε άτομα που λαμβάνουν αντιβιοτικά ή έχουν μειωμένη γαστρική οξύτητα.
Προσκόλληση και διήθηση: Τα βακτήρια διαπερνούν τον βλεννογόνο του λεπτού εντέρου (ειλεός) και του παχέος εντέρου.
Φλεγμονώδης αντίδραση: Προκαλούν μαζική διήθηση πολυμορφοπύρηνων (PMN) λευκοκυττάρων, οδηγώντας σε φλεγμονώδη διάρροια.
Εξωεντερική διασπορά: Τα βακτήρια μπορούν να εισέλθουν στο μεσεντερικό λεμφικό σύστημα και στη συστηματική κυκλοφορία, προκαλώντας βακτηριαιμία. Σε σπάνιες περιπτώσεις, μπορεί να οδηγήσουν σε ενδοκαρδίτιδα, μηνιγγίτιδα, οστεομυελίτιδα ή αγγειακές λοιμώξεις.
Κλινική εικόνα – Συμπτώματα και πορεία
Χαρακτηριστικά της γαστρεντερίτιδας
Περίοδος επώασης: Συνήθως 6–72 ώρες (μπορεί να φτάσει και τις 6 ημέρες).
Συμπτώματα: Διάρροια (μπορεί να είναι υδαρή ή αιματηρή), κοιλιακές κράμπες, πυρετός, ναυτία, έμετοι, κεφαλαλγία.
Διάρκεια: Τα συμπτώματα διαρκούν συνήθως 4–7 ημέρες. Η διάρροια μπορεί να παραταθεί έως και 10 ημέρες, ενώ η αποκατάσταση της φυσιολογικής εντερικής λειτουργίας μπορεί να διαρκέσει μήνες.
Αν και συνήθως η νόσος είναι αυτοπεριοριζόμενη, μπορεί να οδηγήσει σε:
Αφυδάτωση: Η πιο συχνή επιπλοκή, ιδιαίτερα σε βρέφη, ηλικιωμένους και ανοσοκατασταλμένους.
Βακτηριαιμία: Εμφανίζεται στο 8% των ασθενών, κυρίως από S. Choleraesuis και S. Dublin. Σε αυτούς, το 5-10% αναπτύσσουν εντοπισμένες λοιμώξεις.
Αντιδραστική αρθρίτιδα (σύνδρομο Reiter): Μπορεί να εμφανιστεί μετεπειτα, ειδικά σε άτομα με HLA-B27 αντιγόνο.
Διάγνωση
Η διάγνωση επιβεβαιώνεται με:
Καλλιέργεια κοπράνων (θετική για 4-5 εβδομάδες)
Καλλιέργεια αίματος (σε υποψία βακτηριαιμίας)
Σπάνια, μπορεί να χρειαστεί μυελός των οστών σε επίμονα περιστατικά
Αντιμετώπιση
Η βασική θεραπεία στη μη επιπλεγμένη γαστρεντερίτιδα είναι η ενυδάτωση και η υποστηρικτική φροντίδα. Τα αντιβιοτικά δεν συνιστώνται στη συνηθισμένη σαλμονέλωση, καθώς:
Δεν συντομεύουν τη διάρκεια των συμπτωμάτων
Συνδέονται με υψηλότερα ποσοστά υποτροπής και παρατεταμένης φορείας
Αυξάνουν τον κίνδυνο ανεπιθύμητων ενεργειών
Αντιβιοτική θεραπεία απαιτείται σε:
Βρέφη ≤3 μηνών
Ανοσοκατασταλμένους ασθενείς
Ασθενείς >50 ετών με υποψία αθηροσκλήρωσης
Πρόληψη – Η σημασία της αλυσίδας τροφίμων
Η πρόληψη της σαλμονέλωσης απαιτεί παρεμβάσεις σε όλη την τροφική αλυσίδα, από την πρωτογενή παραγωγή έως την κατανάλωση.
Βασικές συστάσεις του ΠΟΥ – «Τα Πέντε Κλειδιά για Ασφαλέστερα Τρόφιμα»:
Διατηρήστε καθαρά (χέρια, επιφάνειες, σκεύη)
Διαχωρίστε τα ωμά από τα μαγειρεμένα
Μαγειρέψτε καλά (εσωτερική θερμοκρασία ≥70°C για τα πουλερικά)
Διατηρήστε τα τρόφιμα σε ασφαλείς θερμοκρασίες (ψυγείο <5°C)
Χρησιμοποιήστε ασφαλές νερό και πρώτες ύλες
Το περιστατικό στη Λαμία – Επιδημιολογική σύνδεση
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, η επιδημιολογική διερεύνηση κατέγραψε 22 επιβεβαιωμένα κρούσματα, με 12 ασθενείς να παραμένουν νοσηλευόμενοι. Οι ασθενείς, κυρίως νεαρής ηλικίας (<30 ετών), είχαν επισκεφθεί διαφορετικά καταστήματα εστίασης, γεγονός που υποδηλώνει μολυσμένη παρτίδα προϊόντος από κοινό προμηθευτή. Ήδη έχουν εντατικοποιηθεί οι έλεγχοι, έχει ταυτοποιηθεί ο προμηθευτής και βρίσκεται σε εξέλιξη η ιχνηλάτηση σε όλη την αλυσίδα εφοδιασμού.
Πηγή: www.zougla.gr