Στέφανος Ι. Γερουλάνος, ένας αιώνας μέσα σε μια ζωή: Aπό τα χειρουργεία της Ζυρίχης στα βιβλία, τη μουσική και τα μουσεία | ekirikas.com

Tον πήρα τηλέφωνο πιστεύοντας πως θα κάνουμε μια τυπική τηλεφωνική συνέντευξη. Μία ώρα, ίσως λίγο περισσότερο. Είχα διαβάσει το βιογραφικό του, γνώριζα το επιστημονικό του μέγεθος και είχα μπροστά μου δεκάδες σημειώσεις με ερωτήσεις. Δεν μπορούσα να φανταστώ τι θα ακολουθούσε. Η μία ώρα έγινε δύο. Οι δύο έγιναν δυόμισι. Κάποια στιγμή σταμάτησα να κοιτάζω το ρολόι. Δεν ήθελα να κλείσω το τηλέφωνο. Δεν είχα απέναντί μου έναν ακόμη διακεκριμένο καθηγητή Ιατρικής. Είχα απέναντί μου έναν άνθρωπο που κουβαλούσε μέσα του έναν ολόκληρο αιώνα: μια οικογενειακή ιστορία δεμένη με την Ελλάδα, την επιστήμη, την πολιτική, την ευεργεσία και τον πολιτισμό, μια σπάνια ιατρική διαδρομή, από τα μεγάλα χειρουργεία της Ζυρίχης και του Ωνασείου μέχρι την πρωτοπορία στις χειρουργικές λοιμώξεις και, παράλληλα, έναν κόσμο από βιβλία, νομίσματα, Καβάφη, Ιπποκράτη, μουσική, μουσεία και ανθρώπους. Ο Στέφανος Γερουλάνος γεννήθηκε στους Τράχωνες το 1940, σε μια οικογένεια με ιστορία πολλών αιώνων.

Από την πλευρά του πατέρα του, οι Γερουλάνοι έχουν ρίζες στην Κεφαλλονιά από τον 14ο αιώνα. Ανάμεσά τους υπήρξαν γιατροί, επιστήμονες, άνθρωποι των γραμμάτων και της δημόσιας ζωής. Ο παππούς του, Μαρίνος Γερουλάνος, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες γιατρούς του 20ού αιώνα, Ακαδημαϊκός, πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών και επί δεκαετίες αντιπρόεδρος του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Η οικογένεια δεν περιορίστηκε όμως στη διατήρηση μιας περιουσίας, τη μετέτρεψε επανειλημμένα σε κοινωνική προσφορά. Ο παππούς του διέθεσε μεγάλο μέρος της κτηματικής του περιουσίας για την εγκατάσταση Ποντίων προσφύγων, συμβάλλοντας στη δημιουργία της Αργυρούπολης και μέρους των Σουρμένων.

Από την πλευρά της μητέρας του, η οικογενειακή διαδρομή συνδέεται με τους Στρέιτ και τους Καραθεοδωρή, με πρόσωπα που άφησαν ισχυρό αποτύπωμα στην επιστήμη, την πολιτική και τον ελληνικό δημόσιο βίο. Ανάμεσα στους προγόνους του βρίσκονται ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή, ένας από τους κορυφαίους μαθηματικούς της εποχής του, αλλά και ο Στέφανος και ο Γεώργιος Στρέιτ, καθηγητές, ακαδημαϊκοί και άνθρωποι με σημαντική παρουσία στην πολιτική και διπλωματική ιστορία της Ελλάδας.

Ίσως γι’ αυτό, όταν μιλάει, δεν μιλά μόνο ως γιατρός. Η Ιατρική είναι ο κεντρικός άξονας της ζωής του, αλλά γύρω της έχουν συγκεντρωθεί η ιστορία, η φιλοσοφία, η τέχνη, η μουσική και η βαθιά ανάγκη του να διασώζει τη γνώση και να τη μεταδίδει.

Σπούδασε Ιατρική στη Ζυρίχη, τη Βιέννη και το Παρίσι και ολοκλήρωσε την εκπαίδευσή του στην Παθολογική Ανατομία, τη Γενική Χειρουργική και τη Θωρακοχειρουργική. Η σταδιοδρομία του στη Ζυρίχη υπήρξε εντυπωσιακή. Καθηγητής Χειρουργικής, διευθυντής Μονάδων Εντατικής Θεραπείας, ερευνητής και δάσκαλος, συμμετείχε σε περισσότερες από 10.500 εγχειρήσεις, πραγματοποίησε ο ίδιος περισσότερες από 4.500 και δίδαξε σε νεότερους χειρουργούς περισσότερες από 5.500 δύσκολες επεμβάσεις. Το εύρος της εμπειρίας του ήταν ήδη τότε ασυνήθιστο: κοιλιακή και θωρακοχειρουργική, καρδιοαγγειακές επεμβάσεις, μεταμοσχεύσεις νεφρού, παγκρέατος και ήπατος, αλλά και παιδοχειρουργική. Η διεθνής του αναγνώριση συνδέθηκε ιδιαίτερα με την έρευνά του στις χειρουργικές λοιμώξεις και με την καθιέρωση της προφυλακτικής χορήγησης μίας μόνο δόσης αντιβιοτικού στην

Καρδιοχειρουργική. Οι μελέτες του σε χιλιάδες ασθενείς συνέβαλαν στη δραστική μείωση της άσκοπης χρήσης αντιβιοτικών και στην αντιμετώπιση ενός προβλήματος που σήμερα γνωρίζουμε πόσο κρίσιμο είναι: της μικροβιακής αντοχής. Όμως, η χειρουργική ήταν μόνο ένα μέρος της ιστορίας. Υπήρξε άνθρωπος του Ερυθρού Σταυρού, με αποστολές σε εμπόλεμες και δοκιμαζόμενες περιοχές. Υπήρξε άνθρωπος της μουσικής. Υπήρξε συγγραφέας 27 βιβλίων, με εκατοντάδες επιστημονικές δημοσιεύσεις και περισσότερες από 930 διαλέξεις σε όλο τον Κόσμο. Και ύστερα υπάρχει η άλλη μεγάλη του ζωή: η Ιστορία της Ιατρικής. Στα Ιωάννινα δεν περιορίστηκε στο να διδάξει. Άφησε ένα έργο που μπορεί να παραμείνει πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε πανεπιστημιακή θητεία: το Μουσείο Ιστορίας της Ιατρικής, με δεκατέσσερις αίθουσες και περίπου 10.000 εκθέματα. Εκεί συγκεντρώθηκαν αρχαία και βυζαντινά αντικείμενα, χειρουργικά εργαλεία, νομίσματα, παλαίτυπα, φαρμακευτικά αντικείμενα, βότανα, ιατρικά βιβλία, εικόνες, νοσοκομειακός εξοπλισμός και ένα τεράστιο κομμάτι της ιστορίας της ελληνικής και ευρωπαϊκής Ιατρικής. Στην Κω δημιούργησε το Ιπποκράτειο Μουσείο, το Ιπποκράτειο Ιατρείο, το Ιπποκρατικό Φαρμακείο και τον Ιπποκράτειο Βοτανικό Κήπο, προσπαθώντας να μετατρέψει την Ιπποκρατική παράδοση από μακρινή ιστορία σε ζωντανή εμπειρία για τις νεότερες γενιές.

Και κάπου ανάμεσα στην Ιατρική, την Ιστορία και τις αποστολές του στον Κόσμο, εμφανίζεται ο Καβάφης. Μια τυχαία συνάντηση με αρχαία νομίσματα στο Πακιστάν έγινε η αφετηρία μιας πολυετούς έρευνας που οδήγησε στην «Κ.Π. Καβάφης, Απόκρυφη Ιστορία» και σε μια μεγάλη έκθεση στη Βιέννη, η οποία προσέλκυσε περίπου 350.000 επισκέπτες. Η συνομιλία μας δεν έμοιαζε με συνέντευξη. Έμοιαζε περισσότερο με περιπλάνηση. Μια περιπλάνηση σε μια οικογένεια, σε μια Ελλάδα που έχει σχεδόν χαθεί, σε μια Ιατρική που άλλαξε τον Κόσμο, σε χειρουργεία και νοσοκομεία, σε πολέμους και αποστολές, σε βιβλία και μουσεία, στον Ιπποκράτη και στον Καβάφη, στη μουσική και  πάνω από όλα, στους ανθρώπους.

Μια ζωή που δύσκολα χωρά σε ένα βιογραφικό. Και ίσως ακόμη δυσκολότερα σε μία συνέντευξη. Η συνέντευξη που ακολουθεί είναι μια αναγκαστικά συμπυκνωμένη εκδοχή περίπου 3.500 λέξεων. Δεν περιλαμβάνει τα πάντα, αυτό θα ήταν αδύνατο. Προσπάθησα όμως να διατηρήσω αυτούσιο τον τρόπο που μιλά, τη σκέψη του και, κυρίως, την ουσία όσων ήθελε να μεταδώσει. Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που δεν αφήνουν πίσω τους μόνο δημοσιεύσεις, τίτλους ή διακρίσεις. Αφήνουν έναν τρόπο να σκέφτεσαι, να εργάζεσαι και να προσφέρεις. Και αυτή είναι, ίσως, η σημαντικότερη κληρονομιά που μπορεί να αφήσει ένας επιστήμονας.

Κύριε Γερουλάνε, όταν κοιτάζετε σήμερα τη διαδρομή σας, ποια πιστεύετε ότι ήταν η πιο καθοριστική αφετηρία; Η οικογένεια, η Ελλάδα ή η Ιατρική;

Νομίζω πως όλα ξεκινούν από τις ρίζες του ανθρώπου. Μεγάλωσα πάνω από το παλιό αεροδρόμιο της Αθήνας, σε μια περιοχή που σήμερα δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί πώς ήταν τότε. Η σημερινή λεωφόρος Βουλιαγμένης, από τον σταθμό του Αγίου Δημητρίου μέχρι την αμερικανική βάση, δημιουργήθηκε πάνω σε γη που είχε παραχωρήσει ο παππούς στους πρόσφυγες από τον Πόντο.

Ο παππούς δεν πίστευε ότι η περιουσία έχει αξία αν δεν επιστρέφει στην κοινωνία. Όταν ο Αρχιεπίσκοπος Σπυρίδων ξεκίνησε την εκστρατεία στήριξης των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής, ζητώντας από τον κόσμο να προσφέρει ό,τι μπορούσε, εκείνος πρόσφερε περίπου το ένα τρίτο της περιουσίας του. Η γη αυτή δεν δόθηκε στην Εκκλησία, αλλά μέσω της Εκκλησίας στους πρόσφυγες που δημιούργησαν τους συνοικισμούς της Αργυρούπολης και των Σουρμένων. Ήταν άνθρωποι που είχαν ξεριζωθεί από τις πατρίδες τους στον Πόντο και έπρεπε να ξαναχτίσουν τη ζωή τους από την αρχή. Μεγάλωσα λοιπόν σε ένα σπίτι όπου η έννοια της προσφοράς δεν ήταν θεωρία. Ήταν καθημερινή πράξη. Ίσως αυτό να επηρέασε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο τον τρόπο με τον οποίο αντιλήφθηκα αργότερα την Ιατρική.

Παρόλα αυτά, επιλέξατε πολύ νωρίς να φύγετε από την Ελλάδα.

Έφυγα στα δεκαοκτώ μου χρόνια γιατί ήθελα να αποδείξω πρώτα στον εαυτό μου ότι μπορώ να σταθώ χωρίς να στηρίζομαι στο οικογενειακό μου όνομα. Αρχικά σκόπευα να σπουδάσω στο Μόναχο, όπως είχε κάνει ο παππούς και ο πατέρας μου. Όταν όμως έφτασα εκεί, είδα μια πόλη που ακόμη κουβαλούσε βαθιά τα τραύματα του πολέμου. Τα κτίρια ήταν βομβαρδισμένα, οι δρόμοι γεμάτοι πρόχειρα μπαλώματα και η ατμόσφαιρα δεν μου δημιούργησε την αίσθηση ότι εκεί βρισκόταν το μέλλον που αναζητούσα. Έτσι βρέθηκα στη Ζυρίχη. Εκεί  ο καθηγητής της Θωρακοχειρουργικής μού είπε κάτι που καθόρισε την πορεία μου: «Αν θέλεις να κάνεις πραγματική χειρουργική στα γερμανικά, υπάρχουν μόνο δύο μεγάλα κέντρα: η Ζυρίχη και η Βασιλεία». Έμεινα στη Ζυρίχη και ουσιαστικά εκεί χτίστηκε όλη η επιστημονική μου διαδρομή. Δεν γύρισα στην Ελλάδα παρά 35 χρόνια αργότερα.

Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες διαφορές που διαπιστώσατε ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ελβετία;

Η μεγαλύτερη διαφορά δεν ήταν η οργάνωση ούτε η τεχνολογία. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο σκέφτονταν οι άνθρωποι. Έλεγα συχνά στους Ελβετούς ότι οι Έλληνες είναι άνθρωποι της θάλασσας. Η θάλασσα δεν χωρίζει τους Ανθρώπους, τους ενώνει. Σε αναγκάζει να ταξιδεύεις, να γνωρίζεις άλλους πολιτισμούς, να ανταλλάσσεις ιδέες. Τα βουνά, αντίθετα, απομονώνουν. Δημιουργούν μικρούς, κλειστούς κόσμους. Ίσως γι’ αυτό  οι Έλληνες κάνουμε πολύ εύκολα φιλίες. Είμαστε πιο εξωστρεφείς. Οι Ελβετοί χρειάζονται περισσότερο χρόνο για να ανοιχτούν. Όταν όμως σε δεχθούν, η φιλία τους κρατάει μια ζωή. Το ίδιο συμβαίνει και στις κοινωνικές τους σχέσεις. Στην Ελλάδα ένας γάμος μπορεί να έχει διακόσιους, πεντακόσιους ή και χίλιους καλεσμένους. Συμμετέχει ολόκληρη η κοινότητα. Στην Ελβετία ο κύκλος είναι μικρός, αλλά εξαιρετικά σταθερός. Είναι μια διαφορετική κουλτούρα.

Η Ελβετία όμως έγινε και το μεγάλο σχολείο της χειρουργικής σας.

Αναμφίβολα. Είχα την τύχη να μαθητεύσω δίπλα σε ανθρώπους που δεν ήταν απλώς μεγάλοι επιστήμονες. Ήταν μεγάλοι δάσκαλοι. Ένας από αυτούς ήταν ο Ake Senning, ο άνθρωπος που πραγματοποίησε την πρώτη εμφύτευση βηματοδότη στον Κόσμο. Σήμερα έχουν εμφυτευθεί δεκάδες εκατομμύρια βηματοδότες. Τότε όμως όλα αυτά ήταν άγνωστα. Ζούσαμε κυριολεκτικά μέσα στην εποχή της καινοτομίας. Το σημαντικότερο όμως που έμαθα από εκείνον δεν ήταν κάποια τεχνική. Ήταν ο τρόπος σκέψης. Μας δίδαξε ότι ο χειρουργός δεν πρέπει ποτέ να σταματά να αναζητά μια καλύτερη λύση. Δεν αρκεί να εφαρμόζει αυτά που ήδη γνωρίζει. Οφείλει να δημιουργεί το επόμενο βήμα. Αυτό είναι κάτι που πιστεύω πως σήμερα λείπει αρκετές φορές από την εκπαίδευση.

Τι εννοείτε όταν λέτε ότι λείπει;

Σήμερα η γνώση είναι παντού. Όταν ξεκίνησα τις σπουδές μου, η ιατρική γνώση διπλασιαζόταν περίπου κάθε πενήντα χρόνια. Στη συνέχεια ο χρόνος αυτός μειώθηκε στα δέκα χρόνια, αργότερα στους έξι μήνες και σήμερα σχεδόν κάθε δύο μήνες. Είναι αδύνατον να διδάξεις όλα όσα παράγονται. Αναγκαστικά δίνεις στους φοιτητές τις βάσεις και περιμένεις να συνεχίσουν μόνοι τους. Το αποτέλεσμα είναι ότι η εξειδίκευση αυξήθηκε εντυπωσιακά. Όταν ξεκίνησα υπήρχαν έντεκα βασικές ειδικότητες. Όταν ολοκλήρωσα την ακαδημαϊκή μου πορεία είχαν γίνει περίπου εκατό, με αμέτρητες υποειδικότητες. Αυτό ήταν αναπόφευκτο. Έφερε όμως και ένα τίμημα. Χάσαμε σε μεγάλο βαθμό την ολιστική εικόνα του ανθρώπου. Ο Ιπποκράτης μάς δίδαξε ότι δεν θεραπεύεις ένα όργανο αλλά έναν άνθρωπο. Σήμερα πολλές φορές κινδυνεύουμε να βλέπουμε τον άνθρωπο σε μικρά κομμάτια.

Παρ’ όλα  αυτά, εσείς ασκήσατε σχεδόν ολόκληρο το φάσμα της Γενικής Χειρουργικής.

Έτσι ήταν τότε η εκπαίδευσή μας. Η κλινική της Ζυρίχης διέθετε περίπου τριακόσια κρεβάτια και καθημερινά αντιμετωπίζαμε περιστατικά κάθε μορφής. Δεν υπήρχαν τα στεγανά που βλέπουμε σήμερα. Το σημαντικότερο όμως ήταν η συνεργασία.

Κάθε απόγευμα, στις τέσσερις και τέταρτο, όλοι όσοι δεν βρίσκονταν στο χειρουργείο συγκεντρώνονταν σε μία αίθουσα. Παρουσιάζαμε όλα τα περιστατικά της επόμενης ημέρας. Ο ακτινολόγος έφερνε όλες τις  ακτινογραφίες της ημέρας, τις βλέπαμε όλοι μαζί, συζητούσαμε, διαφωνούσαμε και αποφασίζαμε συλλογικά. Έτσι δεν μάθαινες μόνο από τα δικά σου περιστατικά. Μάθαινες από τα περιστατικά εβδομήντα χειρουργών κάθε μέρα. Αυτή η κουλτούρα συνεργασίας ήταν ίσως το μεγαλύτερο σχολείο που γνώρισα.

Και ύστερα ήρθαν τα χρόνια της μεγάλης ευθύνης.

Ναι. Όταν ανέλαβα την Μονάδα Εντατικής Θεραπείας της Χειρουργικής Κλινικής, είχα σχεδόν κάθε εβδομάδα πέντε έως δέκα θανάτους στην κλινική. Οι περισσότεροι ασθενείς είχαν ήδη χειρουργηθεί μία φορά από άλλους χειρουργούς και έφταναν σε μένα για δεύτερη ή τρίτη επέμβαση. Με αυτούς τους ανθρώπους δημιουργείται ένας πολύ ιδιαίτερος δεσμός. Έχεις να πείσεις τον ίδιο και την οικογένειά του να ξαναμπεί ο άνθρωπός τους στο χειρουργείο. Μοιράζεσαι μαζί τους την ελπίδα αλλά και τον φόβο. Όταν όμως κάποιος χάνεται, το βάρος είναι τεράστιο. Γυρίζεις στο σπίτι και δεν μπορείς να μεταφέρεις στην οικογένειά σου όλο αυτό το φορτίο. Πρέπει να κρύβεσαι από τους δικούς σου. Δεν μπορείς να κουβαλάς συνεχώς μέσα στο σπίτι τον πόνο μιας μητέρας που πέθανε το παιδί της ή ενός πατέρα που άφησε πίσω μικρά παιδιά. Γι’ αυτό  χρειάζεται ο άνθρωπος και ένα αντίβαρο. Για μένα αυτό το αντίβαρο έγινε η μουσική.

Περιγράψατε πριν το μεγάλο ψυχολογικό βάρος που κουβαλά ένας χειρουργός. Πώς καταφέρνατε να το διαχειρίζεστε;

Δεν είναι εύκολο. Όταν εργάζεσαι σε μια μεγάλη χειρουργική κλινική και έχεις ανθρώπους που πεθαίνουν κάθε εβδομάδα, δεν μπορείς να επιστρέφεις στο σπίτι και να μεταφέρεις στην οικογένειά σου όλο αυτό το βάρος. Πρέπει να βρεις έναν τρόπο να ισορροπήσεις. Για μένα αυτός ο τρόπος ήταν η μουσική.  Δεν ήταν απλώς ένα χόμπι. Ήταν ένας διαφορετικός κόσμος, ένας χώρος όπου ο άνθρωπος μπορούσε να ξαναβρεί την εσωτερική του ισορροπία. Πήγαινα συστηματικά σε συναυλίες, βοήθησα ένα κουαρτέτο εγχόρδων να σταθεί στα πόδια του, ιδρύσαμε έναν σύλλογο φίλων της μουσικής δωματίου και αργότερα δημιουργήσαμε έναν ακόμη με στόχο να φέρουμε τη μουσική μέσα στο νοσοκομείο. Πίστευα πάντοτε ότι η θεραπεία δεν είναι μόνο φάρμακα και χειρουργεία. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη και από πνευματική στήριξη. Η μουσική μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά τόσο για τον ασθενή όσο και για τον γιατρό.

Η σχέση σας με τη μουσική έφτασε μέχρι και τη διοίκηση της Ορχήστρας Νέων της Ελβετίας

Ναι, για περίπου δύο χρόνια ανέλαβα την προεδρία της Ορχήστρας Νέων της Ελβετίας σε μια πολύ δύσκολη περίοδο. Η ασφαλιστική εταιρεία που χρηματοδοτούσε την ορχήστρα είχε  χρεωκοπήσει και ουσιαστικά δεν υπήρχαν πλέον χρήματα για να συνεχίσει να λειτουργεί. Ο πραγματικός κίνδυνος ήταν να διαλυθεί. Σκέφτηκα τότε κάτι πολύ απλό. Τα περίπου εκατό παιδιά της ορχήστρας προέρχονταν από διαφορετικές πόλεις και κοινότητες της Ελβετίας. Για κάθε δήμο ήταν ιδιαίτερη τιμή να εκπροσωπείται από ένα παιδί στην εθνική ορχήστρα νέων. Αντί λοιπόν να αναζητήσω έναν μεγάλο χορηγό, απευθύνθηκα ξεχωριστά σε κάθε δήμο και ζήτησα από τον καθένα μια μικρή οικονομική συμμετοχή, περίπου πέντε χιλιάδες φράγκα.

Σχεδόν όλοι ανταποκρίθηκαν. Έτσι καταφέραμε να εξασφαλίσουμε τη συνέχιση της ορχήστρας. Πριν από λίγα χρόνια γιόρτασε ήδη πενήντα χρόνια συνεχούς λειτουργίας. Είναι από εκείνα τα έργα που δεν φαίνονται ιδιαίτερα, αλλά ξέρεις ότι βοήθησες να συνεχίσει κάτι που άξιζε να υπάρχει.

Κάποια στιγμή όμως η πορεία σας πήρε μια εντελώς διαφορετική τροπή και βρεθήκατε στο Αφγανιστάν.

Ήταν στα τέλη της δεκαετίας του 1990. Ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός αντιμετώπιζε ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα. Ένα κονβόι με φάρμακα είχε ακινητοποιηθεί από τους Ταλιμπάν. Οι υψηλές θερμοκρασίες απειλούσαν να

καταστρέψουν το φορτίο και έπρεπε να βρεθεί μια λύση. Παρότι δεν εργαζόμουν πλέον στον Ερυθρό Σταυρό, μου ζήτησαν να βοηθήσω στις διαπραγματεύσεις. Θεωρούσαν ότι οι Έλληνες, λόγω της ιστορικής τους σχέσης με την Ανατολή, επικοινωνούσαν ευκολότερα με τον μουσουλμανικό  κόσμο από ό,τι οι περισσότεροι Ευρωπαίοι. Έτσι ξεκίνησε μια πολύ δύσκολη αποστολή. Πέρασα την Διάβαση του Κάιμπερ (Χάιμπερ διάβαση) αμέτρητες φορές. Με αυτοκίνητα, λεωφορεία, μοτοσικλέτες, ακόμη και με ελικόπτερα. Οι διαπραγματεύσεις κράτησαν αρκετό καιρό, μέχρι που τελικά βρέθηκε ένας συμβιβασμός. Οι Ταλιμπάν κράτησαν περίπου το εξήντα τοις εκατό του φορτίου και το υπόλοιπο παραδόθηκε στις επίσημες αρχές. Για τον Ερυθρό Σταυρό όμως αυτό δεν ήταν το ουσιαστικό ζήτημα. Το σημαντικό ήταν ότι τα φάρμακα έφτασαν τελικά στους ανθρώπους που τα είχαν ανάγκη και δεν καταστράφηκαν ακινητοποιημένα.

Και μέσα σε εκείνο το ταξίδι γεννήθηκε, σχεδόν τυχαία, ένα από τα σημαντικότερα ερευνητικά σας έργα.

Πράγματι. Σε μια τοπική αγορά αγόρασα τρία αρχαία νομίσματα. Αργότερα αποδείχθηκε ότι ήταν αντίγραφα, αλλά αυτό δεν είχε καμία σημασία. Το ενδιαφέρον ήταν ότι πάνω τους υπήρχε από την μια μεριά η επιγραφή στα Ελληνικά, από την πίσω στα Ινδικά. Μόλις τα είδα, θυμήθηκα  το ποίημα του Καβάφη «Νομίσματα», όπου ο

ποιητής περιγράφει τη συγκίνηση που αισθάνεται κάποιος όταν αντικρίζει ελληνικά γράμματα πάνω σε ένα αρχαίο νόμισμα ενός σχεδόν λησμονημένου βασιλιά. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή γεννήθηκε η ιδέα. Αρχικά σκέφτηκα να γράψω μια μικρή μελέτη για τα νομίσματα που αναφέρει ο Καβάφης. Όσο όμως προχωρούσε η έρευνα, διαπίστωσα κάτι εντυπωσιακό. Από τα εκατόν πενήντα δύο ιστορικά πρόσωπα που εμφανίζονται στα ιστορικά ποιήματά του, τα εκατόν τριάντα επτά απεικονίζονται πράγματι πάνω σε αρχαία νομίσματα. Εκεί κατάλαβα ότι μπροστά μου άνοιγε ένα εντελώς νέο ερευνητικό πεδίο.

Και έτσι προέκυψε το βιβλίο για τον Καβάφη.

Προηγήθηκε μια μεγάλη έκθεση στη Βιέννη. Η ιδέα ξεκίνησε σχεδόν ως αστείο. Η γυναίκα μου μού είπε κάποτε: «Γιατί δεν κάνεις μια έκθεση για τον Καβάφη στο Νομισματικό Μουσείο της Βιέννης;». Εγώ ήδη γνώριζα πολύ καλά το Μουσείο, γιατί εκεί φυλάσσεται το μοναδικό σωζόμενο χρυσόβουλο του τελευταίου Βυζαντινού αυτοκράτορα, του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. Έτσι άρχισε μια έρευνα που κράτησε πολλά χρόνια. Στόχος μου δεν ήταν να κάνω φιλολογική ανάλυση των ποιημάτων. Ήθελα να αποδείξω ότι ο Καβάφης χρησιμοποιούσε τα νομίσματα ως ιστορικές πηγές και ότι πίσω από κάθε ιστορικό πρόσωπο υπήρχε μια πραγματική νομισματική μαρτυρία. Από αυτή την έρευνα γεννήθηκε πρώτα η έκθεση και στη συνέχεια το βιβλίο.

Παράλληλα, ασχοληθήκατε συστηματικά και με τη Βυζαντινή Ιστορία.

Η σχέση μου με το Βυζάντιο ξεκίνησε από τα μαθητικά μου χρόνια. Είχαμε έναν εξαιρετικό καθηγητή, τον Κωνσταντίνο  Μοσχόπουλο, ο οποίος δεν μας δίδασκε μόνο Βυζαντινή Ιστορία αλλά και Ελληνική Λογοτεχνία. Εκείνος ήταν που μας μύησε πραγματικά στον Καβάφη. Την εποχή εκείνη υπήρχαν ακόμη άνθρωποι πουθεωρούσαν ότι δεν έπρεπε να διαβάζουμε τον Καβάφη εξαιτίας της προσωπικής του ζωής. Εμείς όμως μάθαμε να τον αγαπάμε όχι για τη βιογραφία του αλλά για την ιστορική του σκέψη, για τη γλώσσα του και για τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο ζωντάνευε ολόκληρες εποχές μέσα σε λίγους στίχους. Νομίζω ότι εκεί μπήκε ο πρώτος σπόρος για όλα όσα ακολούθησαν αργότερα στην έρευνά μου.

Βλέποντας τη διαδρομή σας, έχει κανείς την αίσθηση ότι η Ιστορία, η Τέχνη, η Λογοτεχνία και η Ιατρική δεν υπήρξαν ποτέ ξεχωριστοί κόσμοι.

Πράγματι δεν ήταν ποτέ ξεχωριστοί. Η επιστήμη χωρίς ανθρωπισμό γίνεται τεχνική. Η ιστορία χωρίς έρευνα γίνεται αφήγηση. Η τέχνη χωρίς γνώση γίνεται διακόσμηση. Πίστευα πάντοτε ότι όλα αυτά επικοινωνούν μεταξύ τους και  δεν περιορίστηκα ποτέ αποκλειστικά στη Χειρουργική. Η Χειρουργική ήταν το επάγγελμά μου. Η Ιστορία της Ιατρικής όμως έγινε ένα μεγάλο πάθος, το οποίο με οδήγησε σταδιακά σε μια σειρά ερευνών που δεν είχαν προηγούμενο και αποτέλεσαν τη βάση για τα μουσεία και τα βιβλία που ακολούθησαν.

Κύριε Γερουλάνο, παράλληλα με τη Χειρουργική αφιερώσατε ένα τεράστιο κομμάτι της ζωής σας στην Ιστορία της Ιατρικής. Πώς γεννήθηκε αυτή η αγάπη;

Νομίζω ότι ξεκίνησε από πολύ νωρίς. Πίστευα πάντα πως ένας γιατρός δεν αρκεί να γνωρίζει μόνο τη σύγχρονη επιστήμη. Πρέπει να γνωρίζει και τον δρόμο που ακολούθησε η ανθρωπότητα μέχρι να φτάσει εδώ. Η ιστορία δεν είναι μια συλλογή από παλιά αντικείμενα, είναι η μνήμη της επιστήμης. Από το πρώτο μου διδακτορικό ασχολήθηκα με τη συγκριτική μελέτη του Ιπποκράτη και των μεγάλων γιατρών της αρχαίας Ινδίας, όπως ο Charaka, ο Vagbhata και ο Shusruta. Αυτό που με εντυπωσίασε ήταν ότι, παρότι ανήκαν σε διαφορετικούς πολιτισμούς, κατέληγαν στην ίδια θεμελιώδη αρχή: ο άνθρωπος δεν είναι ένα σύνολο οργάνων αλλά μία ενότητα. Δεν θεραπεύεις ένα όργανο, θεραπεύεις έναν άνθρωπο με σώμα, ψυχή, οικογένεια, περιβάλλον και τρόπο ζωής. Αυτή είναι η ουσία της Ιπποκρατικής σκέψης και παραμένει επίκαιρη μέχρι σήμερα.

Αυτή η φιλοσοφία σας οδήγησε και στη δημιουργία των μουσείων;

Ακριβώς. Ο στόχος μου δεν ήταν να συγκεντρώσω αντικείμενα. Ήθελα να δημιουργήσω χώρους που να αφηγούνται την ιστορία της Ιατρικής και να αναδεικνύουν τις αξίες της. Το μεγαλύτερο έργο είναι το Μουσείο Ιστορίας της Ιατρικής στα Ιωάννινα. Εκεί παρουσιάζεται η πορεία της Ιατρικής από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, μέσα από σπάνια χειρουργικά εργαλεία, φαρμακευτικά σκεύη, επιστημονικά βιβλία, χειρόγραφα και ιστορικά τεκμήρια.

Δεν πρόκειται όμως για μια στατική έκθεση. Κάθε αντικείμενο συνοδεύεται από μια ιστορία. Θέλω ο επισκέπτης να καταλάβει όχι μόνο τι είναι αυτό που βλέπει, αλλά και γιατί υπήρξε σημαντικό για την εξέλιξη της Ιατρικής.

Δίνετε ιδιαίτερη έμφαση και στα παιδιά.

Βεβαίως. Αν θέλεις να αγαπήσει ένα παιδί την επιστήμη, δεν πρέπει να το φοβίσεις. Πρέπει πρώτα να του κινήσεις την περιέργεια. Γι’ αυτό  δημιουργήσαμε έναν ξεχωριστό παιδικό χώρο. Εκεί υπάρχει ένα ηλεκτρικό τρενάκι που συνδέει ένα ορεινό χειρουργείο με ένα σύγχρονο νοσοκομείο. Υπάρχουν ασθενοφόρα, ελικόπτερα, γιατροί και μικρές ιστορίες που δείχνουν πώς λειτουργεί μια υπηρεσία Υγείας. Δίπλα υπάρχει ο κόσμος του Καραγκιόζη. Ο Καραγκιόζης γιατρός, αλλά και μορφές που παρουσιάζουν πραγματικές ασθένειες, όπως η λέπρα, η ευλογιά, ο ασκίτης ή το ρινόφυμα. Μέσα από το παιχνίδι τα παιδιά γνωρίζουν την ιστορία της Ιατρικής χωρίς φόβο. Πιστεύω ότι η γνώση μεταδίδεται πολύ πιο εύκολα όταν συνοδεύεται από εικόνες, χιούμορ καιαφήγηση.

Αν ξεναγούσατε ένα παιδί δώδεκα ετών στο Μουσείο, τι θα θέλατε να πάρει μαζί του φεύγοντας;

Όχι τόσο γνώσεις όσο πρότυπα. Η γνώση αποκτάται. Το πρότυπο είναι εκείνο που μπορεί να αλλάξει μια ζωή. Ποτέ δεν πίστεψα ότι πρέπει να δείχνεις σε ένα παιδί ολόκληρο το μουσείο. Αυτό είναι λάθος. Το παιδί κουράζεται και στο τέλος δεν θυμάται τίποτα. Προτιμώ να σταθώ μπροστά σε ένα μόνο έκθεμα και να αφηγηθώ μια ιστορία. Αυτή η ιστορία μπορεί να μείνει χαραγμένη στη μνήμη του για πάντα. Κάθε παιδί είναι διαφορετικό. Άλλο αγαπά την ιστορία, άλλο τη φύση, άλλο τις μηχανές. Η ξενάγηση πρέπει να προσαρμόζεται στο ενδιαφέρον του παιδιού και όχι το παιδί στο μουσείο.

Το μεγαλύτερο δώρο στη ζωή μου ήταν όταν ένα παιδί είπε στην υπεύθυνη του Μουσείου να μου μεταβιβάσει ένα μεγάλο ευχαριστώ, γιατί η επίσκεψη με το σχολείο στο Μουσείο του άλλαξε την ζωή. Βοσκώντας τα πρόβατα της οικογενείας του αποφάσισε να γίνει γιατρός. Έβαλε τα δυνατά του, πέρασε στις Πανελλήνιες και μπήκε στη Ιατρική Σχολή Ιωαννίνων, που είχε σαν πρώτη επιλογή. Αυτή η χρυσή ψηφίδα που μπήκε σε ανύποπτο χρόνο στην ψυχή του παιδιού αυτού, είναι το ωραιότερο δώρο, αλλά και μια μικρή υπερηφάνεια ότι κατέταξε το Πανεπιστήμιό μας, χάρη στο Μουσείο, υψηλότερα από όλα τα άλλα!

Αυτό προσπαθήσαμε να κάνουμε και στο Μουσείο της οικογένειας Καραθεοδωρή στην άλλη άκρη της Ελλάδας, στη Νέα Βύσσα, δίπλα στον Έβρο και τον Άρδα, δίπλα στην Αδριανούπολη, δίπλα στο Φράχτη. Να δώσουμε πρότυπα ανθρώπων στα παιδιά. Νάχουν κάποιον να ατενίζουν. Να τα κάνουμε να ονειρευτούν. Να ονειρευτούν το δικό τους μέλλον και να  ξεπεράσουν τα πρότυπά τους. Δεν είναι πάντα εύκολο. Ο Στέφανος Καραθεοδωρή μιλούσε 19 γλώσσες, ο Αλέξανδρος δώδεκα,  ο Κωνσταντίνος επτά, είναι όμως πολύ πιο εύκολο τώρα από ό,τι ήταν 100 ή 200 χρόνια πριν. Και αν ονειρεύεσαι κάτι, μπορείς και να φτάσεις αλλά και να το ξεπεράσεις!

Εκτός από το μουσείο, αφιερώσατε πολλά χρόνια σε μια εξαιρετικά πρωτότυπη έρευνα γύρω από την περίφημη Pala d’Oro της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου στη Βενετία. Γιατί τη θεωρείτε τόσο σημαντική;

Είναι ίσως η ιστορική μελέτη για την οποία θα ήθελα περισσότερο να με θυμούνται. Η Pala d’ Oro είναι ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά έργα τέχνης που σώζονται σήμερα. Πρόκειται για το τεράστιο, δύο επί τρία μέτρα,  χρυσό κάλυμμα επίθεμα της Αγίας Τράπεζας της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου διακοσμημένο με περισσότερες από δύο χιλιάδες πολύτιμες πέτρες και μοναδικά βυζαντινά σμάλτα.

Μελετώντας το επί χρόνια, παρατήρησα κάτι που κανείς μέχρι τότε δεν είχε ερμηνεύσει επαρκώς. Ανάμεσα στους 64 αγίους που απεικονίζονται υπήρχαν δεκατρείς άγιοι, από τους οποίους ήταν άγιοι ιατροί που αγίασαν, και μάλιστα σε περίοπτες θέσεις. Αυτό δεν μπορούσε να είναι τυχαίο. Άρχισα λοιπόν να αναρωτιέμαι ποιος είχε παραγγείλει αυτό το έργο και γιατί είχε επιλέξει ακριβώς αυτούς τους αγίους.

Και πώς οδηγηθήκατε στην απάντηση;

Ακολούθησα την ίδια μεθοδολογία που χρησιμοποιεί ένας γιατρός όταν αναζητά τη διάγνωση. Απέκλεισα πρώτα όλα τα πιθανά ενδεχόμενα. Αν κάποιος αυτοκράτορας ήθελε να ευχαριστήσει τους στρατιωτικούς αγίους για μια νίκη, θα έπρεπε να υπάρχουν ο Άγιος Γεώργιος, ο Άγιος Δημήτριος, οι Άγιοι Θεόδωροι και οι υπόλοιποι στρατιωτικοί άγιοι. Δεν υπήρχαν. Αντίθετα, κυριαρχούσαν οι άγιοι θεραπευτές. Άρα κάποιος δεν ζητούσε στρατιωτική βοήθεια. Ζητούσε θεραπεία. Από εκεί ξεκίνησε μια πολυετής έρευνα πάνω στις ασθένειες των Βυζαντινών αυτοκρατόρων, από τη Μακεδονική δυναστεία μέχρι τους Κομνηνούς. Στο τέλος κατέληξα στο συμπέρασμα ότι το έργο παραγγέλθηκε από τον Ιωάννη Κομνηνό και τη σύζυγό του Ειρήνη ως  ικεσία για την θεραπεία του γιου τους Αλέξιου, ο οποίος ήταν  άρρωστος και πέθανε πριν από τον πατέρα του. Για μένα αυτό ήταν μια ιστορική ανακάλυψη. Δεν άλλαζε μόνο την ερμηνεία ενός έργου τέχνης, αποκάλυπτε την ανθρώπινη ιστορία που κρυβόταν πίσω από αυτό.

Δηλαδή προσεγγίσατε ένα βυζαντινό αριστούργημα σαν να επρόκειτο για μια ιατρική διάγνωση.

Ακριβώς. Η επιστημονική σκέψη είναι ίδια παντού. Συλλέγεις στοιχεία, απορρίπτεις όσα δεν εξηγούν τα δεδομένα και τελικά καταλήγεις στην πιθανότερη ερμηνεία. Αυτό προσπάθησα να κάνω και στην περίπτωση της Pala d’ Oro. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη χαρά της έρευνας. Να ανακαλύπτεις κάτι που ήταν μπροστά στα μάτια όλων επί αιώνες, αλλά κανείς δεν είχε προσέξει.

Κύριε Γερουλάνο, έχετε αφιερώσει τη ζωή σας στη Χειρουργική, στην Έρευνα, στην Ιστορία της Ιατρικής και στη δημιουργία μουσείων. Αν σας ζητούσα να ξεχωρίσετε το σημαντικότερο έργο σας, ποιο θα ήταν;

Οι μαθητές μου. Το θεωρώ χωρίς καμία αμφιβολία το σημαντικότερο έργο της ζωής μου. Τα χειρουργεία τελειώνουν, οι δημοσιεύσεις ξεπερνιούνται από τη νέα γνώση, ακόμη και τα μουσεία μπορούν να αλλάξουν μορφή. Οι άνθρωποι όμως που εκπαίδευσες συνεχίζουν το έργο σου και το μεταφέρουν στις επόμενες γενιές. Από τους δεκαπέντε στενούς συνεργάτες που είχα στο Ωνάσειο, οι δέκα έγιναν καθηγητές Πανεπιστημίου ή διευθυντές Μονάδων. Από τους περίπου εβδομήντα διδακτορικούς φοιτητές μου, τουλάχιστον δέκα έγιναν καθηγητές Πανεπιστημίων. Πιστεύω ότι σε κάτι τους βοήθησα. Κι αυτό είναι πολύ σημαντικότερο από οποιαδήποτε προσωπική διάκριση.

Ζούμε στην εποχή της πληροφορίας και της Τεχνητής Νοημοσύνης. Πιστεύετε ότι αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο ασκείται η ιατρική;

Θυμάμαι έναν δάσκαλό μου που έλεγε ότι «η πληροφορία είναι ο Θεός». Σήμερα έχουμε πρόσβαση σε περισσότερη γνώση από οποιαδήποτε άλλη εποχή στην ιστορία της ανθρωπότητας. Όμως υπάρχει ένας μεγάλος κίνδυνος. Δεν αρκεί να υπάρχει πληροφορία. Πρέπει να είναι σωστή πληροφορία. Αν η πληροφορία είναι λανθασμένη, τότε λανθασμένα θα είναι και τα συμπεράσματα. Το βλέπουμε ήδη στο διαδίκτυο και, ακόμη περισσότερο, στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Οι δυνατότητες είναι τεράστιες, αλλά χωρίς κριτική σκέψη ο άνθρωπος κινδυνεύει να αποδέχεται άκριτα ό,τι διαβάζει. Γι’ αυτό πιστεύω ότι το  μέλλον δεν ανήκει σε εκείνον που θα απομνημονεύει περισσότερες πληροφορίες, αλλά σε εκείνον που θα μπορεί να τις αξιολογεί σωστά.

Άρα η κρίση είναι σημαντικότερη από την ίδια τη γνώση;

Απολύτως. Η γνώση σήμερα διπλασιάζεται σχεδόν κάθε δύο μήνες. Κανείς δεν μπορεί να τα γνωρίζει όλα. Εκείνο που πρέπει να μάθει ο νέος επιστήμονας είναι να σκέφτεται σωστά. Να μπορεί να συνθέτει τις πληροφορίες, να αμφισβητεί, να αναζητά αποδείξεις και να βρίσκει λύσεις εκεί όπου οι άλλοι βλέπουν αδιέξοδο. Αυτό προσπαθούσα πάντα να διδάξω στους μαθητές μου: Να αποδείξεις ότι αυτό που έμαθες και έκανες μέχρι τώρα, πρέπει να γίνεται διαφορετικά, αυτό είναι Νίκη.

Αν ο Ιπποκράτης επισκεπτόταν σήμερα το Μουσείο Ιστορίας της Ιατρικής στα Ιωάννινα, ποιο πιστεύετε ότι θα ήταν το πρώτο πράγμα που θα τον έκανε να χαμογελάσει;

Νομίζω πως θα στεκόταν πρώτα στον χώρο που έχουμε δημιουργήσει για τα παιδιά. Εκεί δεν παρουσιάζουμε απλώς εκθέματα. Προσπαθούμε να καλλιεργήσουμε την περιέργεια και την αγάπη για τη γνώση. Υπάρχει ο κόσμος του Καραγκιόζη, ένα μικρό σιδηροδρομικό δίκτυο που συνδέει ένα ορεινό χειρουργείο με ένα σύγχρονο νοσοκομείο και πολλές ιστορίες που βοηθούν τα παιδιά να προσεγγίσουν την Ιατρική μέσα από το παιχνίδι.

Πιστεύω ότι ο Ιπποκράτης θα χαιρόταν βλέποντας πως, δυόμισι χιλιάδες χρόνια μετά, εξακολουθούμε να προσπαθούμε να μεταδώσουμε όχι μόνο γνώσεις αλλά και αξίες. Γιατί η ουσία της Ιατρικής δεν βρίσκεται στα εργαλεία. Βρίσκεται στον τρόπο που βλέπεις τον άνθρωπο.

Κλείνοντας την συνέντευξή μας, αν σε εκατό χρόνια κάποιος άνοιγε ένα βιβλίο Ιστορίας της Ιατρικής και διάβαζε το όνομά σας, ποια θα θέλατε να είναι η φράση που θα το συνόδευε;

Δεν θα ήθελα να με θυμούνται μόνο ως χειρουργό. Θα ήθελα να πουν ότι προσπάθησα να συνδέσω την επιστήμη με την ιστορία, την έρευνα με τον πολιτισμό και την τεχνολογία με τον άνθρωπο. Αν κάτι θα ήθελα να μείνει από τη δουλειά μου, είναι ότι η Ιατρική δεν είναι μόνο επεμβάσεις, φάρμακα και μηχανήματα. Είναι τρόπος σκέψης, είναι παιδεία, είναι πολιτισμός. Γι’ αυτό αυτό ασχολήθηκα με την Ιστορία της Ιατρικής, με την Pala d’ Oro, με τον Καβάφη, με τα μουσεία και με τη διδασκαλία. Όλα αυτά, όσο διαφορετικά κι αν φαίνονται, υπηρετούν την ίδια ιδέα: ότι η γνώση αποκτά πραγματική αξία μόνο όταν μεταδίδεται και όταν γίνεται εργαλείο προσφοράς στον άνθρωπο. Αν αυτό καταφέρει να μείνει ζωντανό και μετά από εμένα, τότε θα θεωρήσω ότι άξιζε όλη αυτή η διαδρομή.